Neder-L column 56 : Een wesp in het hoofd?!

Vlinders in de buik, wie kan daarover niet meepraten? Maar een wesp in het hoofd ... Mijn eerste associatie was een passage in een even interessant als chaotisch boek – Lords of the Horizons, a history of the Ottoman Empire – waarin verhaald wordt hoe een sultan in de waan verkeert dat er altijd een vlieg op zijn neus zit. Uiteindelijk lukt het een Europeaan de sultan te hypnotiseren en zo de vlieg te vangen.
     Maar bovengenoemde wesp in het hoofd had niets van doen met een neurose of psychose, hij stond centraal in een lied dat gezongen werd bij het Haagspel tijdens het Antwerps Landjuweel van 1561. De zangers waren leden van de Lierse rederijkerskamer De Ongeleerden met als blazoen de Jannettebloem (Koekoeksbloem). Het lied moet veel succes gehad hebben, want in 1583 wordt in Antwerpen een pamflet gedrukt met daarop tCaetspel der Franchoysen: Op de wijse van d’Ongeleerde van Lier, T’handtwerpen int Haech-spel ghesongen. De tekst van het Lierse lied luidt:

Weest al verblijt / tot vre u paert
Eel gheestkens int ghemeine
Want ons den tijt / vreucht openbaert
4 Deur tviolierken reene
Dat nu ontdoet
Wt jonsten vroet
Rhetorices banieren
8 Al waer hier bloot
De wesp int hoot
Si en mach hier niet logieren

Meester Jan Goetbloet / geeft ons den raet
12 Waer deur de wesp moet wijcken
Goey woorden soet / die doen de daet
Soo men hier nu siet blijcken
Heyn Corsel ras
16 Opt selve pas
Is van sijn peerdt gheschreden
Al had hy bloot
De wesp int hoot
20 Hij is ghestelt te vreden

Peer Dulcop sat / op den pratstoel
tQuam deur Liisq Vaeybecks morren
Ghiis Corthoot prat / heeft ghoet gevoel
24 Hoe dat die wespen snorren
Om balghen heet
Was hy bereet
Al deur Truy Spiitrichts kijven
28 Maer al was bloot
De wesp int hoot
tSoet woordt constse verdrijven

Ghy vroukens fier / wildy sijn fier
32 Al vander wespen steken
Schoudt quaet ghetier / dat raedick dy
En wilt vriendelijck spreken
Want een soet woort
36 Gramschap versmoort
U mans suldy verwinnen
Maer kijfdy bloot
De wesp int hoot
40 Suldy seer saen bekinnen

Aenhoort ghy mans / op dit termijn
Veel wijfs hebben oick wespen
Aen sulcken dans / ist qualijck sijn
44 Als sy haer mou ontghespen
Schoudy verdriet
En roerse niet
Maer laette in haer wesen
48 Ick seght u bloot
Sulck wesp int hoot
Is seer quaet om ghenesen

Leeft sonder haet / in dit ghespan
52 Laet int hoot gheen wesp vernachten
Griet Suermuyl quaet / doet inden ban
Laet haer plattijnen wachten
Want soeckt ghy haer
56 De wesp volght naer
Wy hebbent wel bevonden
Dus vliedy bloot
De wesp int hoot
60 Sijt minlick tallen stonden

Prince eerbaer / in danck ontfaet
Dit liedt van dOngheleerden
Die liefde claer / wou vroech en laet
64 Dat wy den hoop vermeerden
Dus over al
Schoudt quaet gheschal
En wilt vrelijck houeren
68 Crijght iemant bloot
De wesp int hoot
Laetse niet domineren

1561
Liere

Een carnavalesk lied, met – zo te zien – in de openingsstrofe een verwijzing naar de Antwerpse rederijkerskamer De Violieren met hun zinspreuk Uut jonsten versaemt, en in de slotstrofe het eigen devies. In de tussenliggende strofen wordt maatschappelijk ongewenst gedrag geallegoriseerd en toegedicht aan personages met sprekende namen als Heyn Corsel (= heetgebakerd), Peer Dulcop (= zot hoofd), Liisq Vaeybeck (= vuilbek?), Ghijs Corthoot (= kort hoofd), Truy Spiitricht (= ?) en Griet Suermuyl (= zuur muil). De boodschap is: luister naar wat Jan Goedbloed te zeggen heeft, leef zonder haat en nijd, geef geen grote bek, maak geen ruzie, maar laat die wesp uit je hoofd wegvliegen en leef in vrede!

Deze beeldspraak – de wesp in het hoofd hebben – was mij onbekend, daar heb ik het Jacob nooit over horen hebben. Dus als de wiedeweerga de CD-ROM Middelnederlands geraadpleegd, en wat vind ik sub voce wespe?

WESPE, znw. vr. Ohd. wafsa, wefsa; mhd. wefse, wespe; ouds. waspa; mnd. wespe, wispe; ags. waeps, waesp; ndl. wesp. 1) Wesp, horzel. Kil. wespe, vespa; Plantijn: een wespe, une mouche guespe, vespa; Teuth. wespe, eyne boese byne, vespa; der wespen neste, vesparium; wespe myt den langsten voiten, scarbo (= crabro, paardenvlieg), horzel (zie Hornete en vgl. Nat. Bl. VII, 484); Bern. Gloss. dauese vel wespe, oestrum; Haarl. Gl. wespes. horsele, oestrum; Gemma, 137a: oestrus, een wespe of hoornete; Voc. Cop. een wespe, vespa, oestrum. || Du salste mi ghesont maken van miinre siechten, want hi (Vespasianus) hadde die wespen in der nosen, die daer in ende wt vloghen, Hs. Welm. 135a. Die horneten ende wespen vervolghen ooc die bien, Biënb. 168a. Gedierten die gheen vogelen geheeten en worden, omdat si door corruptie ghegenereert worden, gelijc wespen, horselen, biën, vliegen en noch vele andere, Proza-Sp. 2d. Voor de door Kil. aan wespe toegekende beteekenis van oestrum, insania, furor zijn geen bewijsplaatsen opgeteekend. Vgl. Harreb. : Hij heeft wespen in den kop.

Hier viel mijn oog op een oude bekende, keizer Vespasianus. Nooit geweten dat zijn neus een wespennest was ...

In Jacob van M(a)erlants Scolastica is Vespasianus een generaal die het uiteindelijk schopt tot keizer van het Romeinse Rijk. Zijn zoon Titus verovert Jeruzalem en neemt de tafels met de wet en de zevenarmige kandelaar als buit mee naar Rome, waar ze worden rondgedragen tijdens de triomftocht en afgebeeld op zijn triomfboog.
     Jacob had zijn informatie van niemand minder dan de joodse historiograaf Flavius Josephus (ca. 37-ca. 100), die eerst als verzetstrijder tegen de Romeinen vocht, maar na zijn overgave door Vespasianus geprotegeerd werd, omdat hij mogelijk over profetische gaven beschikte, maar in elk geval over praktische kennis van de geschiedenis en de mentaliteit van het Joodse volk beschikte.

Los van de Josephische traditie is er een hagiografische traditie die is overgeleverd via de wereld van de Legenda aurea. Zo lezen wij in het ‘Brusselse’ handschrift 15140, het oudste compleet bewaard gebleven handschrift dat in de laatste jaren van de 14e eeuw gedateerd wordt, in de legende van de apostel Jacob de Mindere:

Doe pilatus sach dat hi ihesum onsculdechleec uerdoemt hadde om dat hi tyberise ontsach so sant hi te hem enen bode die albanus hiet om hem tontsculdeghenne. Te dien tide so was uespasiaen here in galacien. Ende pilatus bode wert metten winde uerstooten in galachien. ende men brachtenne uore uespasiane. Want daer was een ghewoente so wie dat daer ghedoeghede dat sijn scip brac dat hi ewelec den prince dienen moeste Ende uespasiaen uraghede hem wie hi ware ende wanen dat hi quame ende werweert dat hi uoere. Ende hi seide hem. Ic [140vb] ben uan iherusalem ende uan daer wasic op minen wech te rome weert. Vespasiaen seide hem Du coms uter uroeder liede lande du best een meester du moets mi ghenesen. Want uespasiaen droech in sijn naeslocken eenrande maniere uan ulieghen uan sijnre kintsheit. ende daer bi hiet hi uespasiaen. Ende albanus andwoordde hem. Here ic en can negheen const uan meesterien ende daer bi en salic di niet moghen ghenesen. Vespasiaen seide. En gheneestu mi niet so selstu moeten steruen. Ende hi andwoorde hem. De ghene die de blinde siende maecte ende de duuele uerdreef. ende de doode uerwecte. hi weet dat ic niet uan meesterien en quam. Vespasiaen seide hem. Wie es dese daer du dese groote wercke af segs? Hi seide. Dat was ihesus uan nazareth. dien de ioden bi hatien doodden ende wiltu in hem gheloeuen so selstu ghenesen. Ende uespasiaen seide Ic gheloeue dat hi die de doode uerwecte mi oec ghenesen mach uan deser siecheit. Ende als hi dit gheseit hadde so uielen de ulieghen ute sinen naeslocken ende hi wert al ghesont.

Als dank voor zijn genezing verwoest Vespasianus in het jaar 70 Jeruzalem, samen met zijn zoon Titus, en neemt de heilige wetstafels en de zevenarmige kandelaar mee naar Rome, welke gebeurtenis bekend staat als de Wraak van Jeruzalem.

In het ‘Amsterdamse’ handschrift VI B 14-15, dat voor een deel een andere vertaling bevat dan het Brusselse handschrift, lezen wij echter:

¶ Doe pylatus sach dat hi ihesum ontsculdelic verordelt hadde so had hi anxt voer tyberius des keysers toorne ende sende enen sinen vrient die albanus hiet om sijn onscout voerden keyser te doen. ¶ Inder seluer tijt bewaerde vespasianus galatyen van des keysers tyberius wegen Ende pylatus bo[228vb]de ouermits dat hem die wint contrarie was wort scipbroken ende most van node daer aen landen ende wert tot vespasianum gebrocht Ende daer was een gewoente so wie scipbrokich was die was mit liue ende mit goede dies heren van dien lande. Vespasianus vraechde hem wie hi waer of waen hi quame of waer hi woude. Hi seyde Ic bin van iherusalem ende come van daer ende wil te romen Vespasianus seyde Du coemste wt wiser lude lande du biste meyster van medicinen ende daer om moetstu mi genesen. Vespasiaen had een manier van wormen van sinen kintschen dagen in sijnre nuesen Die man seyde weder. here ic en versta mi op geen medicine ende daer om en can ic di niet gesont maken. Vespasianus seyde Gheneestu mi niet du selste daer om steruen Die man antwoerde hem weder die die blinde siende heeft gemaect ende die vyande verdreuen ende die doden verwect die wetet dat ic die conste van medicinen niet en can Doe vragede vespasianus wie is dat daer du also grote dingen of segste. Die man seyde weder Tis ihesus van nazarenen dien die ioden van nydicheyden gedoot hebben ende gelouestu in hem du soutste genesen Doe seyde vespasianus Ic geloue dattie gene die [229ra] die doden verwecket mi oec van deser siecte verlossen mach Ende die wile hi dit seyde vielen die worme wt sijnre nosen ende hi wert rechteuoert gesont

Zijn het nu wespen of wormen? In de Cyrurgie van meester Jan Yperman (gest. 1310) staat een zevental kapittels over de neus “ende oec dat den nese toe behoert ende van datter toe vallen mach alse van evelen ende der ghelike” Hier lezen wij over poliepen, puisten, zweren, wild vlees, neusbloedingen en: “¶ Van stanke in den nese”. Geen woord echter over wormen of wespen. Wel verderop in het Boec van den oren, maar dan gaat het over wormen die het hoofd inkruipen ...

In het Comburgse handschrift, enkele bladen ná de Reynaert lezen wij in het prozastuk getiteld Van Pylatus gheborte ende sine doot:

omme dat pylatus wel wiste dat die Ioden ihesum doodden bi nijde [214vb] so ontsach hi hem der gramschepen van tyberius den keyser omme dat hi hadde ghestort tonnoesele bloet daer omme dedi reeden vele scepen met groeten goede ende sendese den keyser bi eenen man die hiet adrofinus die hem was arde ghetrauwe ende hiet hem dat hi den keyser segghen soude dat hi hadde doot eenen wijkelare die welke hiet ihesus die hem maecte coninc ende seide ieghen den keyser dien hadde hi ghegheuen den volcke te crucene met rechten vonnesse adrofinus dede dat goet te scepe ende voer wech doe verstac hem die wint in galissien daer nu de kerstine aenroupen sente iacoppe daer so hilt vaspaciaen die heerscapye van tyberius den keyser doe so waest costume so wie so was versteken bi der zee in wat lande dat hi quam dat hi was eyghin den heere in wies lant hi versteken wart alse adrofinus quam voer vaspaciane doe ontsach hi hem van der doot ende seide heere ic kenne dat bi rechte ende bi wette dat al mijn goet es dijn ende ic bidde di dattu mi orlof gheues te vaerne wech onghescaet van minen liue doe so vraechde hem vaspaciaen wie dat hi ware ende wanen hi quame oft wat hi wilde doe so andwoerde adrofinus ic bem van iherusalem ende ic comme van danen ende ic wilde te roeme Ic ne ware hier niet comen ne ware ic niet versteken metten winde doe seide vaspaciaen du sijs comen van den lande der vroeder lieden want du coons die behendichede van medicinen du best mi sculdich te helpene vaspaciaen hadde in sinen nuese [215ra] eene maniere van wormen die hieten vespa die hadde hi ghedraghen van sinen kintschen daghen omme te openbaerne dwerc gods daer omme was hi gheheeten vaspaciaen doe seide adrofinus ic comme van vremden lande ende ic ne can gheene medicine no ersaterie daer omme mach ic di niet ghenesen een man was in iherusalem hadstune ghekent hi hadde di wel gheganst doe seide vaspacianus ganstu mi niet ic sal di dooden doe so andworde adrofinus die man die makede die blende siende ende die doue horende ende hi dede menegherande teekine want hi wel weet dat ic niet en can van medicinen hi moet mi teliuereren huut deser noot doe vraghede vaspacianus wie die man was daer hi so vele goets af zeide adrofinus seide het was ihesus nasarenus die so machtich was in ghewerke voer gode ende voer al tfolc die welke die Ioden cruusten om hare quade nijdicheden ende sine vonden gheene quade sake in hem doe seide vaspacianus ofte die man leefde waenstu dat hi mi ganssen soude doe seide adrofinus Ia hi ende wiltuus noch ghelouen ic wane hi di ganssen sal doe seide vaspacianus die ghene die verwecte de dode ic gheloeue dat hi mi mach ghenesen zij dat sake dat hi wille ende als hi dit hadde gheseit doe vielen hem de wormen huter nesen ende sijn nuese ontfinc te hant ganshede van vaerwen ende van vleessche doe so verblijdde hi met groeter feeste ende seide ic weet wel dat hi was die godzone die mi ganste Ic sal an den keyser orlof beiaghen so ic eerst mach ende volc ver[215rb]gaderen ende sal verslaen die verraders diene doodden ende destrueren alle die steden doe so gaf hi adrofine orlof te vaerne daer hi wilde

Jacob van M(a)erlant – mijn favoriete vraagbaak – maakt het er niet duidelijker op. Aan het slot van het zevende boek van Der naturen bloeme behandelt hij de vespa:

1010 Vespa, als Plinius seghet,
Es een woerm die te wassene pleghet
Van doden paerden sonder waen
Ende es na die bie ghedaen
Van sceppenesse, van vaerwen niet,
1015 Want mense al gheleu* siet. *helemaal geel
Appelen eten si ende paren
Sijn strael* dat mach sere daren. *angel
  Huerselen hetet in onse lant.
Den vlieghen sijn si viant.
1020 Vespa maket raten als bien,
Maer daer en mach gheen goet of ghescien

Op gezag van Gaius Plinius Secundus – geboren in 23, en naar men vermoedt als ramptoerist omgekomen bij de uitbarsting van de Vesuvius in 79 – deelt Jacob ons mee dat het ‘wormen’ zijn die uit paardenkadavers komen. Eenmaal tot ‘vespa’ geworden lijken zij qua uiterlijk sterk op de bij, maar zijn anders van kleur. Is de bij een beetje geel, vespa zijn helemaal geel. Ze eten fruit en kunnen formidabel lelijk steken. Hier te lande noemen wij hen horzels. Ze gedragen zich vijandig tegenover ‘vliegen’ en maken net als de bijen raten, zij het dat die anders dan bijenraten – honing! – nutteloos zijn.
     Ik ben zo vrij geweest dit even bij Plinius zelf te verifïeren – Libri Naturalis Historiae, boek XI – maar vond daar geen gelijkende tekst. Verwart Jacob hier wespen met horzels?
Volgens het MNW kan horzel synoniem zijn aan wespe:

HORSEL(E) (huersel, hursel, ursel), znw. m. Horzel, paardevlieg. Hd. dial. horsel. Het gewone woord is hornete. Naast horsel stond vroeger ook een vorm hornsel (Kil.), waaruit horsel ontstaan is. Vgl. hornete en hornse. Harl. Gloss. wespe s. horsele, oestrum. || Hurselen waren die derde plaghe, die de liede staken sere, Alex. IV, 615. Crabro .. es een woorm die te sijn pleghet in daerde .., ende huerselen wassen daer of mede, Nat. Bl. IV, 484 (varr. urselen, hurselen); ook 500. Vespa .. es een woorm, die te wassene pleghet van doden paerden, .. huerselen hetet in onse lant, 1010. Gedierten, die gheen vogelen geheeten en worden, omdat si door corruptie ghegenereert worden, gelijc wespen, horselen, biën, vliegen en noch vele andere, Proza-Sp. 2d. Hoort, hoe men rommelt: het dunken mi horselen, die daer swermen, Blisc. v. M. 833. þ Zie De Bo 449 op hursel, heurzel.

Onopvallend maar veelbetekenend is dat Jacob in het hierboven aangehaalde vindplaats in Alexanders geesten meedeelt dat hurselen de derde plaag vormden en dat ze de mensen zo lelijk staken. In de Vulgaat, Exodus 8, 24 is er sprake van niet stekende muscas:

fecitque Dominus ita et venit musca gravissima in domos Pharaonis et servorum eius et in omnem terram Aegypti corruptaque est terra ab huiuscemodi muscis.

Volgens de Bijbelvertaling van 1360:

Ende die Here deedt also, ende alte sware vlieghe quam in Pharaons huyse ende in sijnre knapen huyse ende in al dlant van Egipten, ende dlant waert stinckende van desen vlieghen.

Dat die vliegen staken, heeft Jacob niet uit de Vulgaat maar uit een glos in de Historia scolastica van Petrus Comestor:

Cap. XVII. De sciniphibus.Dixitque Dominus ad Moysen: Dic ad Aaron: Extende virgam. Et percute pulverem terrae, et sint sciniphes in omni terra Aegypti (Exod. VIII). Et factum est ita. Sunt autem sciniphes muscae adeo subtiles, ut visum nisi acute cernentis effugiant, et corpus cui incident acerbo terebrant stimulo.

Als ik mijn Mittellateinisches Glossar geloven mag, zijn sciniphes vliegende mieren, die volgens de Comester de huid kunnen binnendringen en daarbij een stekende pijn veroorzaken.
     Maar als Jacob op 25 maart 1271 zijn vertaling/bewerking van de Historia scolastica voltooit, wordt er niet meer gestoken:

Jc sal dor egypten land.
3835 Vlieghen doen comen te hand.
Sonder in tland van gessen allene.
Dat sal dar of wesen rene.
Aldus ghesciet al sonder lieghen.
Tland ward so versuard van vlieghen.
3840 Dat pharao sprac al te hand.
Gaet offert gode hier int land.

Volgens Encarta is een horzel geen paardevlieg. Paardevliegen steken, horzels niet. Het is ook geen paardehorzel. Runderhorzel komt dichterbij, die kunnen zo’n beest tot razernij drijven, maar de maden gedijen op levende dieren. Het meest in aanmerking komt nog:

Strontvliegen of Drekvliegen, de familie Scatophagidae van de Insecten. De volwassen vliegen jagen op andere insecten. De larven voeden zich deels met plantendelen, deels met rottende stoffen. Op uitwerpselen van mens en dier (vooral verse koemest) kan de strontvlieg (Scatophaga stercoriaria), 9 mm, geel tot rood behaard, massaal optreden. De volwassen dieren leven van andere insecten die door de uitwerpselen worden aangetrokken; de larven leven in en van de uitwerpselen, waardoor deze worden opgeruimd.

Kortom, met de historiografische Vespasianus was er neustechnisch vermoedelijk niets aan de hand. Flavius Josephus die hem persoonlijk kende, maakt nergens melding van. In de hagiografische traditie echter, die zich onder andere tot doel stelde de vaak nogal abstracte heilsgeschiedenis te concretiseren, heeft men – nomen est omen! – Vespasianus’ naam aangegrepen, niet alleen om hem een motief te verschaffen waarom hij samen met zijn zoon Titus Jeruzalem verwoestte en de diaspora in gang zette, maar ook om het Romeins gezag – dat door Pontius Pylatus medeplichtig was aan de juridische moord op Jezus van Nazareth – te rehabiliteren.
     De hagiografische traditie heeft van Vespasianus een exemplarische lijder aan hoofdzeer gemaakt. Tevergeefs trachtten zijn artsen hem hiervan te verlossen, maar de klachten bleven: er kropen maden uit zijn neus die zich tot strontvliegen ontpopten. Deze vespa refereren niet alleen aan zijn naam, maar moeten tevens geduid worden als symbool van dood en verderf als gevolg van ongeloof en onwetendheid. In de wereld van de Legenda aurea is er namelijk geen principieel verschil tussen medische wetenschap en afgoderij. Niet door op zijn artsen te vertrouwen, maar door in de Ware God te geloven werd Vespasianus verlost van zijn vespa.

Literatuuropgave:

– C.C. de Bruin (ed.), Het Oude Testament. Eerste stuk: Genesis – II Koningen. Leiden 1977.
– CD-ROM Middelnederlands. Den Haag enz. 1998.
– Het Comburgse handschrift. Hs. Stuttgart, Württembergische Landesbibliothek, Cod. poet. et phil. 2 22. Diplomatische editie bezorgd door Herman Brinkman en Janny Schenkel. 2 dln. Hilversum 1997.
– De Cyrurgy van meester Jan Yperman, ed. E.C. van Leersum. Leiden z.j.
– Encarta 99 encyclopedie. Winkler Prins editie.
– Jason Goodwin, Lords of the Horizons, a history of the Ottoman Empire. London 1998.
– A. Goovaerts, ‘Liederen en andere gedichten gemaakt ter gelegenheid van het landjuweel van Antwerpen, in 1561, met zes tekeningen van Frans Floris en twee muziekstukken, uitgegeven naar een handschrift der Koninklijke Bibliotheek te Brussel’, in: De Vlaamsche School. Tijdschrift voor kunsten, letteren, oudheidkunde en kunstnijverheid 1892, p. 110-132.
– Legenda aurea (Brussel, KB, hs. 15140). Diplomatische editie bezorgd door Amand Berteloot, Geert Claassens en Willem Kuiper. Nog te verschijnen.
– Legenda aurea, Zomerstuk (Amsterdam, UBA, hs. VI B 15). Geschreven te Utrecht in het jaar 1438 voor de Regulieren te Amersfoort In den Birk. Diplomatische editie bezorgd door de Werkgroep Legenda Aurea (SHL 14, 1992-1993) onder leiding van dr. Willem Kuiper, IvN UvA. Op het punt van verschijnen.
– Gaius Plinius Secundus (Plinius de Oudere), Libri Naturalis Historiae: http://www.ukans.edu/history/index/europe/ancient_rome/E/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/home.html
– Patrologia Latina Database.

Date: Wed, 27 Jun 2001 00:14:11 +0200

From: Willem Kuiper <willem.kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0106.25: Column Willem Kuiper, no. 56:
Een wesp in het hoofd?!

Neder-L column 55 : Een nieuw lied

Toen Robert Dudley (1533-1588), graaf van Leicester, gedurende de jaren 1585-1587 de aan Spanje opstandige Republiek der Zeven Provinciën landvoogde, werd hij niet alleen door Engelse soldaten vergezeld maar ook door komedianten. Uit ooggetuigenverslagen weten wij dat die Engelse zangers en acteurs – professionals! – hier erg veel succes hadden en met stip de toenmalige Top 40 bestegen. In het album van Aefgen Claesdochter van Giblant (1598-1601) worden verschillende Engelse melodieën genoemd als ‘op de wijze van’: Een nieu may liedeken op een Engels voysken (nr. 3), Op die wyse van Soet Robbertghen (nrs. 7 en 17), Een nieu liedeken op de wys Van d’Engelse fortuyn (nrs. 42 en 65), Een nieuw liedeken op de wyse vanden Engelschen mascerade (nr. 43) en Een nieu liedeken op de wyze Go fro my wynde go et go (nr. 60). Het zou me niet verbazen als dit begrepen moet worden als: Go from my window, go and go. In Engels was men destijds veel minder goed dan in Frans.
Omdat het Hollandse publiek hen niet of slecht verstond, maakten de Engelse acteurs van de nood een deugd en gingen zij voor het theatrale effect. Zij zongen dat het een lieve lust was en speelden dat de stukken eraf vlogen. Dat laatste letterlijk: fameus waren hun zwaardgevechten op het toneel. Tot de nieuwigheden die zij introduceerden behoorde de jigg, een muzikale uitsmijter gezongen door 2 tot 5 personages, die opgevoerd werd na een tragedy of history play, te vergelijken met een sotternie na een abel spel. Een van de meest bekende was Rowland.

In het tweede deel van zijn monumentale Het oude Nederlandsche lied vinden we onder nummer 320, op de wijs van Soet, soet Robbertjen een door Florimond Van Duyse (1843-1910) zélf vervaardigde Nederlandse vertaling van de Duitse navolging O Nachbar lieber Robert van 1603. De Engelse oertekst is namelijk verloren gegaan, en een contemporaine Nederlandse vertaling was onvindbaar. Vandaar deze creatieve oplossing van Van Duyse die hij overigens ook toepaste op het lied van Heer Halewijn die een liedekijn zong ...
     De voor Van Duyse onvindbare Nederlandse Roland is teruggevonden in het album van niemand minder dan Aefgen Claesdochter van Giblant. Op blad 17 verso begint lied 14, geschreven door Hand 2 – die de meeste liedteksten, en vooral in de eerste helft van het album geschreven heeft – zonder wijsaanduiding en slechts voorafgegaan door Een nieu liet een tekst die sprekend lijkt op de vroeg 17e-eeuwse Duitse vertaling van dit Rowland-lied. Zie hier:

Roelant:
O nabeur Robrecht / myn hert is vol van pyn!
Robrecht:
O nabeur Roelant / waerom mach dat toch syn?
Roulant:
Jan koster lieft Margeriette / ende dat is my een smert.
Robrecht:
Weest te vreden goede Roulant / het is toch maer int scherts.

Roulant:
Sy is met hem opt kerchoff!
Robrecht:
O wee ende wat schaet dat?
Roulant:
Sy vryen daer ick vruchte my / sy doen ick weet niet wat!
Robrecht:
Weest te vreden goede Roulant / en volcht toch myn gebodt.
Roulant:
Siet hoe sy tsaemen lopen / nu is myn hert schier doot.

Robrecht:
Licht neder en versteeckt u doch / en hoort toch wat sy sagen.
Roulant:
Neen neen maer ick wil opstaen / en wil den koster wech jaghen!
Robrecht:
Soo verlaet ick u goede Roulant!
Roulant:
O Robrecht hoe syt ghy gesint?
Robrecht:
Myn cloeckheyt sal u helpen
[Roulant:]
Ick slae den koster blint!

Jan Koster:
Wat faelt u liefste Margeriette / dat ghy my so vremt aensiet?
Margeriette:
Ick gelove ghy my niet lieff en hebt / vaet toch wel myn bediet.
koster:
Hebt ghy verlaeten Roulant?
Margeriette:
Dat is al langh geschiet.
koster:
Soo wil ick u dan trouwen!
Roulant:
‘t Waer beter dat ghyt liet!

Robrecht:
Godt groet u lieve Margeriette / ick brenghe u boses nys.
Margeriette:
Wat is dat goede Roberecht / maeckt ghy my niet wat wys?
Robrecht:
Uwen Roulant is gestorven!
Margeriette:
O Robrecht wie heeftet gedaen?
Robrecht:
Om dat ghy lieft een koster.
[koster:]
O laet hem toch wech ghaen.

Robrecht:
Siet doch hoe hy daer ligget / die u heeft uut ver weelt.
Margeriette:
Vergevet my lieve Roulant / myn smert my toch verveelt.
O Robrecht het gerouwet my!
Robrecht:
Het is met u maer spodt.
koster
Compt tot my en lievet my.
Roulant:
Ick slae ju koster doot!

Margeriete:
O onbarmhertige Margeriette / hebt ghy hem bracht omt leven!
koster:
Soete liefste verlaet toch hem.
Roulant:
Ick sal u slaeghen geven!
koster:
Om niet is al u treuren / compt Margeriette gaet met my.
Margeriete:
Treuren mach Roulant niet helpen / compt koster ick gae met dy.

Jan koster:
Myn hoocheyt sal van daeghe syn.
Margeriete:
U wille hebt ghy aen my.
Roulant:
Maer hoort toch nabeur koster / een woort heb ick aen dy.
Margeriette:
Leeft noch myn lieve Roelant?
koster:
Dat is my grote pyn!
Roulant:
Gaet ter kercken en luyt die klocken / nu sal myn hoocheyt syn!

Margeriette:
Ick begere geen ander als Roulant / ghy koster gaet toch wech!
koster:
Wilt Margeriette my verlaeten?
Roulant:
Ghy syt een arghe gheck!
koster:
Lichtveerdige jonckvrouwen en trou ick niet...
Margeriette:
Gaet maeckt ghy koster een graff!
koster:
Nu is Margeriette Roelants.
Roulant:
Soo syt ghy nu daeraff.

Vergeleken met het Duits zijn de strofen 6 en 7 met elkaar verward, en enkele keren is niet de juiste spreker aangegeven. Verder is de tekst vrij gaaf. Maar is dit een vertaling uit het Engels? Ik vertrouw de rijmwoorden niet: smert / scherts; gebodt / doot; sagen / jaghen; nys / wys; verweelt / verveelt; spodt / doot; wech / geck. Het zou mij niet verbazen als dit een vertaling uit het Duits is. De cloeckheyt uit regel 12 heeft niets met cloeck en moedigh te maken, en alles met het Duitse klugheit. Dat zou betekenen dat er een oudere Duitse versie geweest moet zijn dan én de oudste bewaard gebleven Duitse Roland und Margareth én deze Nederlandse vertaling.

De oorspronkelijke plot zal als volgt geweest zijn:

Roulant klaagt zijn nood bij zijn buurman Robrecht. Zijn Margeriette, met wie hij nog niet gehuwd is, flirt met koster Jan. Robrecht probeert hem gerust te stellen, maar slaagt daar niet in.
     Roulant vertelt dat Margeriette met koster Jan op het kerkhof is – vermoedelijk is de koster daar beroepshalve een graf aan het graven – en dat hij vreest dat die twee in de kuil liggen te vrijen – wat heel goed zou kunnen. Besloten wordt naar het kerkhof te gaan, waar zij Jan de koster en Margeriette zien lopen. De manier waarop dat gebeurt – te intiem natuurlijk – maakt Roulant gek van jaloezie.
     Robrecht sommeert Roulant op de grond te gaan liggen om het paar af te luisteren. Maar Roulant – hij heet niet voor niets Roulant – wil erop af en koster Jan het kerkhof afjagen. Zoek het dan maar zelf uit, zegt Robrecht. Voor wie ben je nu?, vraagt Roulant. Vertrouw op mijn slimheid, antwoordt Robrecht. Roulant, die de koster liever te lijf gaat, pocht koster Jan blind te slaan.
     Wat is er toch Margeriette, je kijkt me zo raar aan?, vraagt koster Jan. Omdat ik het gevoel heb dat jij niet (zo veel) van mij houdt (zoals ik van jou houd), antwoordt Margeriette. Maar Roulant dan?, vraagt koster Jan. O, dat is allang uit, zegt Margeriette. In dat geval trouw ik met u, belooft koster Jan. Inmiddels zijn de twee gearriveerd waar Roulant op de grond ligt en ‘dood’ gevonden wordt.
     Robrecht groet Margeriette en brengt haar het droeve nieuws dat haar Roulant is overleden aan liefdespijn, veroorzaakt door haar vrijage met koster Jan. Ga toch niet om met die man!
     Margeriette verwijt zichzelf Roulant om het leven te hebben gebracht. Koster Jan probeert haar af te lijden: dood is dood ... Maar zo snel kan ze Roulant niet vergeten. Robrecht wakkert haar schuldgevoel aan door haar rouwmisbaar spotternij te noemen. en ondertussen kan Roulant zich amper inhouden.
     Maar dan realiseert Margeriette zich dat het leven doorgaat, en dat ze met haar verdriet Roulant niet terugkrijgt. Ze besluit daarom met koster Jan in zee te gaan.
     Terwijl koster Jan victorie kraait en zijn bruiloft proclameert, herrijst Roulant uit de dood, en vraagt hij Margeriette: Van wie houd je nou echt?! Van mijn Roulant, luidt Margeriettes antwoord. Ga jij de klok maar luiden – zal vast wel obsceen zijn – want vandaag zal mijn bruiloft zijn.
     Margeriette laat koster Jan als een baksteen vallen, waarop deze zich groot houdt door te zeggen dat hij geen wispelturige vrouw wil – alsof er andere zijn, denken de mannen in het publiek. De koster wordt tenslotte uitgenodigd het graven van zijn eigen graf te voltooien.

Volgens Van Duyse was de wijs van het Rowland-lied die van de hit Soet soet Robbertjen, maar welke Soet soet Robbertjen? De verschillende notaties verschillen nog al. Hetzelfde geldt voor de Duitse notaties. Al zoekend, lezend en luisterend heb ik begrepen dat de melodie van het Rowland-lied dezelfde is als die waarop een welkomstlied ter ere van de Engelse generaal Lord Willoughby geschreven werd. Omdat mijn grammofoonplaten nog altijd in de opslag staan, ben ik op het Internet op zoek gegaan naar de notatie en een uitvoering van My Lord Willoughby’s Welcome Home, en heb die gevonden. Zie hier de notatie in het arrangement van de luitist John Dowland (1563-1626):

Transcriptie van de muziek My Lord Willoughby’s Welcome Home

En hier kunt u een ‘instrumentale’ uitvoering bekijken en beluisteren. Het Roulant-lied laat zich er goed op zingen.

Het Roulant-lied tenslotte is door Hand 2 ondertekend met Liefde gaet boven al. Als typering van het lied zelf lijkt me dat niet adequaat, ik denk eerder aan een devies. Helaas bleek dit motto onvindbaar in de pdf-versie – en dus digitaal doorzoekbaar! – van het monumentale Retoricaal Memoriaal, waarvan de typografische versie geen register bevat... Het dichtste bij komt de zinspreuk Liefde boven al van de Haarlemse rederijkerskamer De Wijngaertrancken. Nu staan er in het Album Giblant meer vingerwijzingen richting Haarlem, wat het extra verleidelijk maakt Hand 2 te duiden als een lid van deze rederijkerskamer.


Literatuuropgave:

– F.C. van Boheemen en Th.C.J. van der Heijden, Retoricaal Memoriaal. Bronnen voor de geschiedenis van de Hollandse rederijkerskamers van de middeleeuwen tot het begin van de achttiende eeuw. Delft 1999.
– Ludwig Erk & Franz M. Böhme, Deutsche Liederhort. Auswahl der vorzüglicher Deutschen Volkslieder [...]. Zweiter Band. Hildesheim usw. 1963, p. 308-313.
– Fl. van Duyse, Het oude Nederlandsche lied. Wereldlijke en geestelijke liederen uit vroegeren tijd. Teksten en melodieën verzameld door – . Tweede deel. ‘s-Gravenhage enz. 1905, p. 1149-1154.
– A.J. Hoenselaars, ‘Engelse acteurs voeren in Utrecht De werken van Hercules op’, in: R.L. Erenstein e.a. (red.), Een theatergeschiedenis der Nederlanden. Tien eeuwen drama en theater in Nederland en Vlaanderen. Amsterdam 1996, p. 142-147.
– Willem Kuiper, ‘Eer voor goet is myn gemoet’, in: Neder-L 0101.26.
– Willem Kuiper, ‘De Venus van Giblant’, in: Neder-L 0104.33.
– Mary Springfels, ‘Music in Shakespeare’s Plays’, op: http://shakespeare.eb.com/shakespeare/esa/660007.html

PS. Wat zou ik graag met een theaterdeskundige, een musicoloog en een cineast dit Roulant-lied verfilmen.

Date: Mon, 28 May 2001 21:35:09 +0200

From: Willem Kuiper <willem.kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0105.25: Column Willem Kuiper, no. 55:

Een nieuw lied

Neder-L column 54 : De Venus van Giblant

In column 52 Eer voor goet is myn gemoet heb ik u verteld over het liederenalbum van Aefgen, dochter van Claes van Giblant, en u ook de schilderijtjes laten zien die achter in het album staan. Bij één daarvan, een afbeelding van Venus en Amor,

vroeg ik mij af: “hoe origineel of hoe afgezaagd is dit portret? Heeft de schilder deze pose zelf bedacht of overgenomen? En kan het zijn dat de schilder enige gelijkenis in zijn portret verwerkt heeft met Aefgen? Was zoiets gebruikelijk in die dagen, of heeft haar picturale minnaar een standaard voorbeeld gekopieerd?”

Bovenstaande vraag was niet alleen retorisch bedoeld. Voor iemand die zich het afgelopen jaar vooral heeft beziggehouden met de dertiende-eeuwse Venus van Voorne is de Alblasserwaard – want daar ligt Giblant, tegenwoordig Gijbelant geheten – ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog heel ver weg! Helaas, tot op heden heb ik geen enkele reactie mogen ontvangen. Maar nu we het toch over de Tachtigjarige Oorlog hebben, één van de liederen in het Album Giblant gaat over een Spaans militair fiasco in de nabij gelegen Bommelerwaard. Het is een dramatisch lied, dat wil zeggen, het wordt gezongen door twee stemmen die elkaar vragen stellen en antwoord geven, en het is bedoeld om opgevoerd te worden. Heeft iemand enig idee op welke Spaanse afgang dit lied doelt?

Dan maar elders mijn iconografisch licht opgestoken, in Dordrecht om precies te zijn. Daar is in het Dordrechts Museum sinds februari van dit jaar de inmiddels veelgeprezen tentoonstelling Griekse Goden en Helden in de tijd van Rubens en Rembrandt (zou eerst tot en met 6 mei 2001 duren, maar is nu verlengd tot en met 20 mei 2001). U kon er een virtueel kijkje nemen via: (http://www.museum.dordt.nl/griekse_goden/home.htm) en elke dag een ander schilderij bekijken. De schilderijen van de vorige dag(en) blijven beschikbaar, dus tegen het sluiten van de tentoonstelling kun je zo’n beetje ‘alles’ op je scherm zien.

     Bij die tentoonstelling hoort een pracht van een catalogus, die geheel in stijl van de tentoonstelling van een Rubensiaanse proportie is, zodat de vele kleurenafbeeldingen heel goed bekijkbaar zijn. De kwalificatie ‘een lust voor het oog’ is hier absoluut op zijn plaats, aangezien de Griekse goden en godinnen uitbundig naakt geschilderd zijn.

Kunsthistorisch ben ik een leek. Hoewel geen paleograaf of codicoloog heb ik voldoende Middelnederlandse handschriften gezien en in handen gehad om ze als zodanig te herkennen. Want daar gaat het om: zien wat significante overeenkomsten en verschillen zijn. Met teksten weet ik daar wel raad mee, maar plaatjes is een heel ander paar manchetten. Ik realiseer mij dus heel goed dat ik mij in wat hierna komt op glad ijs begeef, maar – dichtte de Middelnederlandse vertaler van de Graalqueeste – “Daert glat es, moet men gliden, ende some tijt met pinen staen ...”
     Na de catalogus een aantal keren aandachtig te hebben doorgebladerd vond ik dat de stijl van het Aefgen-plaatje sterk afweek van de bulk van het schilderwerk. Eigenlijk leek het nergens op, totdat ik stuitte op de schilder Lambert Sustris. Nooit van gehoord. Volgens de begeleidende tekst van mevrouw Angela Tamvaki werd deze schilder ergens tussen 1510 en 1515 geboren te Amsterdam en stierf hij na 1560 vermoedelijk te Venetië. Zijn werk – 5 schilderijen – is als ik het goed begrijp onder buitenlands mecenaat tot stand gekomen, en bewaard gebleven in de Franse Fugger-collectie.
     In die Dordtse catalogus staan afbeeldingen van twee schilderijen van Sustris die mijns lekenoogs inziens tezamen als twee druppels water lijken op het schilderij in het Album Giblant. Als ik het goed zie, is de Venus van Giblant samengesteld uit deze twee schilderijen. De schilder heeft ze als het ware verbouwd tot één nieuw schilderij, en is daarbij naar ik vermoed nog creatief te werk gegaan ook.


Zie hier zijn de twee schilderijen die ik houd voor de directe inspiratiebronnnen van de schilder van de Venus van Giblant. Schilderij 1 hangt in het Rijksmuseum te Amsterdam. Het meet 116 bij 186 cm en is getiteld Aphrodite.

Sustris schilderde dit ‘portret’ te Augsburg, waar hij na een Italiaanse periode vanaf ca. 1548 verbleef.


Uit 1544 dateert het hieronder staande portret van de op dat moment 17-jarige Barbara Kressin, van wie wij verder niets weten. Wat mij opvalt is dat de haardracht van beide vrouwen overeenkomt, maar dat zal wel niet belangrijk zijn. Aangezien ik mij toch ver buiten de grenzen van mijn competentie begeef, durf ik het zelfs voor mogelijk te houden dat het om één en dezelfde vrouw gaat. Eerst als meisje en later als vrouw geschilderd.

Schilderij 2 hangt in het Louvre, het wordt gedateerd ca. 1548-1552, en meet 134 bij 184 cm. Het schilderij is een mengeling van Italiaanse en noordelijke invloeden.

Stel nu eens het geval dat ik heel misschien gelijk heb, dat de schilder van de Venus van Giblant een kleine vijftig jaar later zich inderdaad heeft laten inspireren door de schilderijen van Lambert Sustris, dan moet die schilder behoorlijk erudiet geweest zijn. Hoe en waar zou hij kennis van die schilderijen hebben kunnen nemen?! Feit is dat er liederen in het album staan, waarin gesproken wordt over verre reizen. Feit is dat het artistiek gehalte van de liedteksten in het album ver boven het landelijk gemiddelde ligt. Feit is dat er Franse liederen in het album staan. Hoe bijzonder of afgezaagd die liederen zijn, kan ik niet nagaan bij gebrek aan een Repertorium van het Franse lied tot 1600.


Literatuuropgave:

– Peter Schoon en Sander Paarlberg (eindredacteuren), Griekse Goden en Helden in de tijd van Rubens en Rembrandt. Athene-Dordrecht 2001.

– http://www.meertens.knaw.nl/projecten/index.html (Repertorium van het Nederlandse lied tot 1600).

Date: Sun, 22 Apr 2001 23:32:38 +0200

From: Willem Kuiper <willem.kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0104.33: Column Willem Kuiper, no. 54:

De Venus van Giblant

Neder-L column 53 : Isidorus van Sevilla, PC-beschermheilige

Als trouw Met het Oog op Morgen-luisteraar hoor je soms dingen die te gek voor woorden zijn. Zo blijkt de moederkerk een schutspatroon alias beschermheilige aangewezen te hebben voor computergebruikers. De uitverkorene is de Spaanse bisschop en encyclopedist Isidorus van Sevilla (ca. 560-636). Waarom nou uitgerekend de keus op hém viel, werd me niet echt duidelijk tijdens het vraaggesprek. Maar dat kan ook aan presentator Joop van Zeyl gelegen hebben. Die heeft er een handje van niet alleen de vragen te stellen, maar daar ook zelf het antwoord op te geven, waarna hij van de gast wil horen dat hij gelijk heeft. Als ik het goed begrepen heb, dankt Isidorus zijn benoeming aan zijn mathematische geest – de computer is per saldo een rekenaar.

Een beschermheilige is een ervaringsdeskundige die later heilig verklaard is. Zat een middeleeuws mens met een probleem dat gedekt werd door de expertise van zo’n schutspatroon, dan bad hij tot hem of haar in de hoop van zijn probleem verlost te worden. Een voorbeeld: Toen het meisje Apollonia weigerde in het huwelijk te treden, omdat zij haar hemelse bruidegom niet ontrouw wilde zijn, werden – om haar op andere gedachten te brengen – haar tanden één voor één uitgetrokken. Zonder verdoving! Dus als ik naar mijn mondhygiëniste ga, denk ik eerst heftig aan Apollonia ter verzachting van de pijn. Niet dat het helpt, maar dat komt waarschijnlijk omdat ik tijdens de behandeling onwillekeurig aan Apollonia 6 moet denken ...

Toen de middeleeuwse gilden verlegen waren om een held die model kon staan voor hun beroepsgroep kozen zij uit de wereld van de Legenda aurea een passende heilige: de koks kozen Laurentius (die op een rooster gebarbecued werd), de jagers Hubertus (die door een hert bekeerd werd), de boeren Gertruda van Nijvel (Trui Muis), de huismoeders Anna (de moeder van Maria), de vuurwerkmakers de heilige Barbara (naar wie menig kerkhof genoemd is), de melkvrouwen Brigida, de hoeren Maria Magdalena, de touringcarchauffeurs Christoforus enzovoort. Maar de beroepsgroep die het tot op heden zonder schutspatroon moest stellen waren de computergebruikers. Daar is dus nu een eind aan gekomen nu Isidorus van Sevilla de hemelse helpdesk bemant.
     Nu zou ik mijzelf niet of al die jaren nooit geweest zijn als ik zo’n voordracht c.q. aanstelling voor zoete koek zou slikken. Sinds het Vaticaan onlangs Sinterklaas en nog zo wat middeleeuwse sinten van de heiligenkalender afgevoerd heeft, betwijfel ik ten zeerste of men daar nog wel verstand van heiligen heeft!

     Als Isidorus nou RSI gehad had, dan zou ik zijn uitverkiezing kunnen billijken, maar daarvan is niets bekend. Daarom ben ik zo vrij een tegenkandidaat voor te stellen.

Een mijns inziens betere kandidaat is de vierde en laatste kerkvader: Gregorius de Grote (540-604, paus 590-604), de man die het godsdienstonderwijs uitvond en wiens karwats – waarmee hij het geloof er bij de kinderen insloeg – gedurende de Middeleeuwen te Rome als relikwie bewaard werd.

Zie hier een miniatuur uit het handschrift KB Brussel, ms. 9916-17, fol. 1:

Waarom Gregorius het verdient uitgeroepen te worden tot patroonheilige van computergebruikers?

Gregorius was een vleesgeworden tekstverwerker.
Hij was multitasking.
Hij deed aan e-mail.
Hij was multimediaal.

Zoals Ton Sijbrands meer dan twintig partijen tegelijk blind kan dammen kon Gregorius meerdere kopiisten simultaan dicteren. Daartoe zette hij zich in een zetel, die men zich moet voorstellen als geplaatst in het midden van een boter, kaas-en-eieren-kruis. De kopiisten konden Gregorius en elkaar niet zien, omdat ze door gordijnen van elkaar gescheiden waren. Als Gregorius inspiratie had, riep hij een kopiist (IRQ) aan en dicteerde hem. Totdat hij even geen tekst meer had en met een andere kopiist verder ging.
     Op de miniatuur wordt dit gestileerd weergegeven. Links zit de auteur Gregorius in zijn ‘schrijfstoel’ met in de hand het boek, dat hij al dicterend aan het ‘schrijven’ is. De gordijnen zijn picturaal in de knoop gelegd om Gregorius en één van zijn ‘prikborden’ in beeld te brengen. Wij zien hem rechts, met in zijn linkerhand een tweeluik rood / groen gekleurde wastafels en in zijn rechterhand een schrijfstift. Dat de kopiist met zijn griffel een gat in de gordijnen steekt, heeft niets met verveling of vernielzucht te maken. Hij heeft al zo lang niets meer van zijn geleerde dictator gehoord dat hij zich zorgen is gaan maken: Zou Gregorius onwel geworden zijn? Om hierachter te komen prikt hij voorzichtig een gaatje in het gordijn dat hen scheidt en ziet tot zijn grote verwondering dat Gregorius e-mail krijgt! Op zijn rechter schouder zit een duif – in wie wij moeiteloos de Heilige Geest herkennen – met zijn bek in Gregorius’ oor, die zijn spirituele cache vult.
     Multimediaal tenslotte is Gregorius omdat de Gregoriaanse muziek – die van een bijna bovenaardse schoonheid is – zijn naam draagt. Hij heeft deze manier van zingen dwingend opgelegd om de liturgische eenheid van het ware geloof te waarborgen: real audio!


Op gezag van de heilige stoel beveel ik de bèta’s toe aan de zorg van de Isidorus van Sevilla. Wij alfawetenschappers willen een eigen patroonheilige, wij willen Gregorius!

Date: Fri, 23 Feb 2001 11:37:48 +0100

From: Willem Kuiper <willem.kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0102.37: Column Willem Kuiper, no. 53:

Isidorus van Sevilla, PC-beschermheilige