Neder-L column 51 : De doofpot van Jacob

Of Jacob van M(a)erlant bij zijn leven al bekend stond om zijn waarheidslievendheid, weten wij niet, maar zeker lijkt dat hij die faam in de loop van de veertiende eeuw krijgt. Voorop in de rij roemers gaat de Brabantse clerc-auteur Jan (van) Boendale (Ter Vuren 1279-Antwerpen ca. 1350). Uit de manier waarop Jan – die de laatste dertig jaar van zijn leven secretaris van de wereldstad Antwerpen was – naar Jacob verwijst, leid ik af dat hij hem niet persoonlijk gekend heeft. Jan kende Jacob enkel uit zijn werk, en dan met name uit Jacobs vertaling van de Historia scolastica van Piere le Mangeur alias Petrus Comestor en het Speculum historiale van broeder Vincent. Naar deze twee meesterwerken verwijst hij in respectievelijk Der leken spiegel, boek II, kapittel 84 en de Brabantsche yeesten, boek I, regel 25. Geen woord over het ‘literaire’ werk van Jacob.
     In het derde boek van Der leken spiegel schreef Jan twee kapittels die wat mij betreft verplichte kost zijn voor iedereen die Middeleeuwen op het menu heeft staan: 'Vander lettren ende vander clerghien' (125) en het fameuze 'Hoe dichtren dichten selen ende wat si hanteren selen' (126). In het laatste kapittel verleent Jan aan Jacob de eretitel “vader der dietscher dichtren algader” (r. 119-120), en even verderop deelt hij expliciet mee:

Noyt men oec en ondervant
Dat Jacob van Merlant
Loghene dichte of voert brochte,
Hoe nauwe datment ondersochte!  (291-294)

Lezend in Der leken spiegel raakt men er snel van overtuigd dat Jan (van) Boendale het met de waarheid niet minder nauw neemt dan zijn grote voorbeeld Jacob van M(a)erlant. Zo spreekt Jan in niet mis te verstane woorden zijn banvloek uit over Karel ende Elegast:

Men leest dat Karle voer stelen ...
Ic segdu al sonder helen,
Dat Karle noyt en stal!  (133-135)

En over de omstandigheden waaronder Karel verwekt werd:

Selke maken oec ghescal
Dat hi Carle hiet die man
Om datten sijn vader wan
Op enen waghen an een dienstwijf  (136-139)

Wie bekend is met de wereld van de Legenda aurea weet dat in de naam van een schepsel het wezen verborgen is. Middeleeuwers waren gek op etymologie, en Brabanders als Jan (van) Boendale maakten er veelvuldig gebruik van. Zo werd Antwerpen herleid tot ‘hand werpen’, waarbij Brabo de werper was van de hand van de reus die aan de Schelde van elke passant als tol diens hand opeiste. Aerschot heet zo omdat Julius Caesar daar een ‘aer’ (arend) uit de lucht schoot. Zo doorredenerend is het niet onaannemelijk te veronderstellen dat iemand Karel heet omdat hij op een kar geconcipieerd werd. Maar omdat het ditmaal om de Grote koning Karel gaat, is deze duiding ketterij. Karel was immers de vrucht van een wettig en kerkelijk huwelijk, en dan wordt je niet buiten de echtelijke slaapkamer geconcipieerd!

God die gheve hem onlanc lijf
Die dese loghene dachte,
Ende ierst in plaetsen brachte,
Want Puppijn sijn vader was,
Een heilech man, sijt seker das,
Ende wan Karlen ane sine vrouwe,
Diere hi ghegheven hadde trouwe
Mids der heilegher kerken raet.
Sijn moeder hiet ver Bertraet,
Ende was dochter, wi lesent dus,
Eens keysers hiet Eracleus.  (140-150)

Maar enkele regels verderop blijkt dat Jan in beginsel wel degelijk accepteert dat iemand Karel genoemd wordt omdat hij op een kar verwekt werd, maar dan gaat het om Karels opa, Karel Hamer, waarvan algemeen bekend was dat hij een buitenechtelijk kind was:

Sijn oudervader, wildijt weten,
Was Karle Marteel gheheten,
Ende was in overspele ghewonnen,
Maer wi niet gheweten en connen
Weder op karre oft op waghen.
In hoerets noyt boeke ghewaghen ... (151-156)

Deze passage is wat mij betreft – onbedoeld, want Jan is bloedserieus – de meest hilarische uit de hele Middelnederlandse literatuur, en het levende bewijs dat ook waarheidsaanbidders als Jan (van) Boendale twee matenstokken op zak hadden.

Noyt men oec en ondervant
Dat Jacob van Merlant
Loghene dichte of voert brochte,
Hoe nauwe datment ondersochte!  (291-294)

Nu is Jacob zelf de eerste om toe te geven dat hij in het begin van zijn carrière onwaarheden verkondigde, maar ook toen hij tot inkeer gekomen was, hield hij zich niet aan de waarheid, de gehele waarheid en niets anders dan de waarheid. Dat zou ook volstrekt ongebruikelijkheid geweest zijn voor de tijd waarin hij leefde. Waarheid was immers een middel, geen doel.
     In zijn Vierde Partie van de Spiegel historiael vertelt Jacob op basis van het Speculum historiale van broeder Vincent het ontroerende verhaal na van het exemplarische vriendenpaar Amijs en Amelis. Het verhaal zoals dat gedurende de Middeleeuwen de ronde deed, is van Italiaanse komaf, maar de werkelijke oorsprong zal nog verder weg liggen. Het gaat over de zoon van een graaf en de zoon van een ridder, die op dezelfde dag geboren zijn en daarom als twee druppels water op elkaar lijken. Dat was normaal gedurende de Middeleeuwen, denk maar aan Floris en Blancefloer. De zoon van de ridder wordt Amicus genoemd, Amijs in het Middelnederlands, wat vriend betekent. De zoon van de graaf heet Amelius (Amelis in het Middelnederlands), wat ‘de betere’ betekent. Sprekende namen: de ‘betere’ is in rang namelijk hoger dan de ‘vriend’.
     Om een lang verhaal kort te maken, beiden komen na nogal wat meegemaakt te hebben aan het hof van Karel de Grote en worden daar bedacht met twee hoge functies. Amijs wordt tresorier en Amelis drussaat. Karels liefde voor beiden vervult anderen met grote jaloezie. Als Amijs toestemming gekregen heeft om na twee jaar afwezigheid zijn vrouw te bezoeken, geeft hij de achterblijvende Amelis het dringende advies op zijn hoede te zijn voor zowel Karels dochter Belicente als de verradelijke hofmaarschalk Harderic. Wijze woorden, maar aan dovemansoren gericht. Amijs is bij wijze van spreken nog niet uit zicht of Amelis neemt Karels dochter – met haar volledige enthousiaste instemming – te grazen, en daarbij gaat het er zo luidruchtig aan toe dat de op het vinkentouw zittende Harderic hen betrapt.
     Zo staat het niet verwoord in Jacobs exemplaar van het Speculum historiale, maar van dit verhaal doen meerdere versies de ronde, die alle een eigen voorstelling van zaken geven, waarin het gedrag van Amelis vergoeilijkt wordt. Zeker lijkt dat broeder Vincent op de hoogte is met andere volkstalige versies. Hij situeert het verhaal namelijk niet in Italië, maar in Frankrijk. Berico werd naar ‘s lands gelegenheid verfranst tot Berry en Averna tot Auvergne. Ook speelde het oorspronkelijker verhaal zich niet af aan het hof van Karel de Grote, maar aan dat van een naamloze krijgsheer. Omdat Amijs en Amelis hun leven als heiligen eindigen, zijn ze de wereld van de eveneens als heilige eindigende Karel de Grote ingeschreven.

Natuurlijk ontkent Amelis in alle toonaarden dat hij Karels dochter onteerd heeft, en biedt hij aan dit in een tweegevecht annex Godsoordeel te bewijzen. Moeder en dochter kiezen partij voor de aangeklaagde Amelis en staan met hun leven borg voor Amelis’ vertrek naar Amijs. Die is natuurlijk woedend, maar vriend genoeg om hem te helpen. In de gedaante van Amelis begeeft hij zich naar het hof en in het krijt, zweert daar naar waarheid dat hij Karels dochter met geen vinger aangeraakt heeft, en maakt de verrader Harderic letterlijk een kop kleiner. De opgeluchte vorst wil nu niets liever dan dat er een huwelijk gesloten wordt tussen de succesvolle uitdager en zijn dochter. Wat hem betreft kan dat huwelijk dezelfde dag nog gesloten worden en kan die nacht al de bruid beslapen worden. Een grote zorg minder!
     Maar niet voor Amijs ... Die is namelijk gehuwd, en als hij straks – en ik heb uit de literatuur begrepen dat zo iets vroeger in de vroege Middeleeuwen in het bijzijn van getuigen gebeurde – de bruid beslapen moet, pleegt hij bigamie. En mocht hij zelf al niet op die gedachte gekomen zijn, dan is er nog een engel Gods die hem dit in een visioen meedeelt, en hem als straf voor het negeren van het gebod binnen twee jaar lepra garandeert. Amijs moet er niet aan denken dat hij een melaatse zal worden, en ook begrijpt hij heel goed dat hij in de ogen van de Heer zwaar zondigt als hij Karels dochter beslaapt, maar ... God is pas echt belangrijk als je dood gaat. Zolang je leeft, heb je met mensen te maken. En aangezien de mens een wolf is voor zijn medemens, zijn wereldlijke eer en reputatie belangrijker dan de zonde der bigamie, en kan Frank de Boer een voorbeeld nemen aan de manier waarop Amijs zich van zijn taak kwijt.

Broeder Vincent, voor wie – of voor de destinaris koning Lodewijk de Heilige – deze episode uit het leven van de latere heiligen ook een tikkeltje te wild was, laat de boodschap van de engel achterwege, en expliciteert de bigamie niet, maar uit de context blijkt wel degelijk dat hij het gebeuren bekend veronderstelt. Hij vervolgt zijn relaas namelijk met “Amicum vero cum uxore sua manentem percussit Deus morbo lepre”, wat zoveel betekent als: Toen Amijs weer bij zijn eigen vrouw woonde, sloeg (strafte) God hem met de ziekte lepra.
     Jacob echter grijpt in. Hij stelt Amijs in de gelegenheid terug te keren naar zijn huis, daar Amelis het goede nieuws te brengen, wederom van rol te wisselen, en pas de volgende dag het huwelijk te laten voltrekken (kap. 78):

Amelis keerde vro ende blide
Ende trouwede naden stride
Belicente, ende voer mede
Wonen in sijn selves stede.  (63-66)

Maar nu heeft God geen reden meer om Amijs met lepra te slaan, en dus vervolgt Jacob (kap. 79) heel neutraal met:

Na desen dinghen so ghevel
Dat Amijs wart an sijn vel
Altemale lasers al
Ende waer so hi wesen sal
So moetmen heffen ende draghen.  (1-5)

“Het gebeurde dat Amijs melaats werd en niet meer kon lopen.” Misschien werd de lezer / luisteraar geacht aan de arme Job denken, die zijn welvaart en welzijn veranderen zag in armoede en ongeluk?
     Vanaf nu kan Jacob het verhaal voortzetten alsof er niets gebeurd is. Amijs vreest door zijn eigen vrouw vermoord te worden – die haat jegens hem had opgevat omdat pseudo-Amijs haar de bijslaap weigerde door in bed een zwaard tussen hen beiden in te leggen (Amelis had zijn lesje geleerd ...), en laat zich naar Amelis brengen. Daar wordt hij herkend aan de identieke drinkbeker die zij beiden als cadeau van paus Deusdedit bij hun doop ontvingen en in huis opgenomen. Dan verschijnt de engel Raphael aan Amijs en deelt hem mee dat hij kan genezen als zijn lichaam bestreken wordt met het bloed van Amelis’ tweelingzonen. Met tranen in de ogen en een brok in zijn keel onthoofdt Amelis zijn driejarige kinderen en doet wat de engel gezegd heeft: Amijs geneest ter plekke. Als Amelis later terugkeert naar de slaapkamer van zijn kinderen om hen te begraven, vindt hij hen spelend in bed, met een cirkelvormig rood lidteken rond de hals ...
     Eind goed al goed. Amijs genezen, Amelis zijn kinderen terug, en – dankzij Jacob – Karel de Grote behoed voor een blamage.


Literatuuropgave:

– Amijs ende Amelis. Een middeleeuwse vriendschapssage, naar de berijming van Jacob van Maerlant tezamen met zijn Latijnse bron uitgegeven door J.J. Mak. Zwolle 1954.
– Georges Duby, Medieval marriage. Two models from twelfth-century France. Baltimore etc. 1978.
– Georges Duby, Le chevalier, la femme et le prêtre. Le marriage dans la France féodale. Paris 1981.
– Willem Kuiper, 'O.K. Simpson', Neder-L column nr. 20 [9510.12]
– Jean Leclercq, Le mariage vu par les moines au XIIe siècle. Paris 1983.
– W.M. Verbaal, ‘Amijs & Amelis’, in: W.P. Gerritsen & A.G. van Melle (red.), Van Aiol tot de Zwaanridder. Personages uit de middeleeuwse verhaalkunst en hun voortleven in literatuur, theater en beeldende kunst. Nijmegen [SUN] 19982.

Date: Mon, 04 Sep 2000 14:56:40 +0200

From: Willem Kuiper <willem.kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0009.14: Column Willem Kuiper, no. 51: 

De doofpot van Jacob

Neder-L column 50 : Een Vlaming op Voorne

We schrijven AD 1261 als Albrecht van Voorne zijn vader Henric van Voorne opvolgt als burggraaf van Zeeland. Dat weten wij dankzij het Oorkondeboek Holland en Zeeland, een KNAW-project waarin alle bewaard gebleven middeleeuwse oorkonden uit het graafschap Holland / Zeeland zijn uitgegeven. Elke maandag deel ik op het Meertens Instituut een kamer met de laatste der OHZikanen, en maak van die gelegenheid dankbaar gebruik de diplomatieke onderbouwing van Maerlants wereld te toetsen aan een second opinion.
     Was Albrecht van Voorne inderdaad niet veel ouder dan Florens toen hij zijn vader opvolgde? Had hij echt geen jongere broer(s) of oom(s) van vaderszijde? Wat was de relatie tussen de burggraaf van Voorne en de heren van Maerlant? Hoe oud was Henric van Voorne toen hij stierf? Hoe oud werd zijn vader Dirc van Voorne?
     Het is aan deze Albrecht van Voorne dat Jacob, die zich dan ‘de coster van Merlant’ noemt, zijn vertaling in verzen van de proza-Historie van den Grale opdraagt:

Desse Historie van den Grale
Dichte ick to eren hern Alabrechte,
Den heer van Vorne, wal myt rechte,
Want hoege lude myt hoger historie
Menichfolden zuken er glorie,
Unde korten dar mede er tijt.  (14-19)

Onduidelijk is of de Historie vanden Grale door Albrecht zélf besteld werd, of was er een voogd / voogdes die de bestelling plaatste en het werk aan Albrecht liet opdragen? Hoe het ook zij, Jacob heeft die opdracht met onverholen tegenzin aanvaard. Immers, na de plichtmatige verklaring dat hoge heren er goed aan doen hun tijd te korten met het luisteren naar hoogtepunten uit de wereldgeschiedenis – zoals bijvoorbeeld zijn eigen Alexanders geesten – maakt hij het Franse origineel dat hij voor heer Albrecht vertaald heeft, met de grond gelijk:

Ick wille dat gij des zeker zijt,
Dat ick de historie vele valsch
Gevonden hebbe in dat Walsch,
Dar ze van Gode, onsen Heren, sprak
Dat ene dat volck van Rome wrack.
Dar umbe merket desse zake:
Eyn dichte Van onses Heren Wrake
Lestmen, dat is wijde bekannt,
Unde makede eyn pape in Vlanderlant,
Dat saget dat boeck in zijn beginne,
Mar ick wene in mynen sinne,
Dat pape dat nicht en dichte,
Want men mochte nicht gescriven lichte,
We vullich dat gelogen zij!
Unde dat zal ick ju proven waer bij
In der historie de komet hijr naer.  (20-35)

In de proloog van Jacobs exemplaar staat dus dat er een tekst is die handelt over hoe 42 jaar later de Romeinse keizers Titus en Vespasianus de dood van Jezus van Nazareth wreken met de inname en verwoesting van Jeruzalem. Helaas ontbreekt juist deze passage in het handschrift.
     Terzijde, het enig bewaard gebleven handschrift van de Historie van den Grale dateert van ca. 1425, is geschreven in een Nederduitse mengtaal, en is nog altijd privébezit van een kasteelheer in het plaatsje Burgsteinfurt nabij Bentheim. In het begin van de negentiende eeuw leende de toenmalige bezitter het handschrift uit aan een Veluwse predikant. Het verhaal gaat dat de man tijdens de lezing van het handschrift naar de deur geroepen werd, en toen hij terugkwam hadden zijn kinderen er vier bladen uitgescheurd. De dienaar Gods heeft toen de uitgescheurde bladen weggegooid en zo het boek weer teruggegeven... Vanaf dat moment was deze geheimzinnige codex onbereikbaar voor de vaderlandse wetenschappers, zelfs na inschakeling van de ambassade, met als gevolg dat hij in Jonckbloets Geschiedenis der Middennederlandsche Dichtkunst als apocrief verworpen wordt: coster Jacob kon er bij Jonckbloet niet in...
     Grappig is dat het nu uitgerekend de schoonvader van de Tachtigers, Johannes van Vloten (1818-1883) – de man die met iedereen overhoop lag – wél lukte om toegang tot het handschrift te krijgen. In 1880 verscheen zijn hertaalde editie met een minimale inleiding, maar wel heel veel leedvermaak. Zoals te verwachten werd Van Vlotens Merlijn in de kritiek gesloopt: “ein slechtes gedicht, eine schlechte handschrift, und ein über alles slechter herausgeber” (Joh. Franck, Anzeiger 1883). Echt beschamend is dat er 120 jaar later nog altijd geen nieuwe integrale editie van het Steinfurter handschrift is!

De Roman du Graal, die Jacob vertaalde, is een ingenieuze mengeling van evangelisch en apokrief materiaal. Hoofdpersoon is Jozef van Arimathea, ooit ridder in dienst van de landvoogd Pontius Pylatus, inmiddels een man in bonis, en heimelijk leerling van Jezus van Nazareth. Dankzij zijn maatschappelijke status kan hij gaan en staan waar hij wil. Zo komt hij in het bezit van de Graal, een schaal die Jezus tijdens het Laatste Avondmaal gebruikte voor het sacrament van de eucharistie. Cruciaal voor de christelijke contrafactuur van de van oorsprong Keltische Graal is de transsubstantiatie: brood en wijn worden lichaam en bloed van Gods zoon. In de tijd dat de Roman du Graal verschijnt, is dit een geloofswaarheid die zeer tot de verbeelding spreekt, en legio is het aantal mirakelen, waarin het bewijs van de transsubstantiatie geleverd wordt.
     Mengde Jezus tijdens het Laatste Avondmaal wijn en water in de Graal, na Zijn dood neemt Jozef van Arimathea met toestemming van zijn voormalige werkgever Pylatus het lichaam van het kruis, wast het bloed daarvanaf en bewaart dat in diezelfde Graal. Daarmee is de cirkel gesloten. Naar ik vermoed moeten wij ons het geheim van de Graal voorstellen als een metamorfose van het één in het ander en weer terug: wijn wordt bloed en vice versa.
     Wie denkt dat Jacob onder de indruk is van het Franse proza vergist zich deerlijk. Proza moge ten tijde van Jacob een uitstraling van betrouwbaarheid en waarachtigheid hebben, het is en blijft Frans. En blijkbaar heeft Jacob een Evangelarium bij de hand of misschien wel een Vulgaat, want hij weigert sommige passages uit zijn bron te vertalen en last daarvoor een parafrase uit de Evangeliën in. Over zwaar op de hand gesproken. Geef je een adolescent een vertaalopdracht en dan gaat die jongen een beetje zitten censureren!
     
De mening heerst dat Jacob op Voorne de gelukkigste jaren van zijn leven doorbracht: Jacob beleefde zijn grootste productiviteit te Merlant, nou dan zal hij zich daar ook wel het meest op zijn gemak gevoeld hebben ...
     Inmiddels ben ik daaraan sterk gaan twijfelen. Uit de proloog spreekt duidelijk dat Jacob zwaar in zijn maag zat met de materie. Was hij bang dat hij van heterodoxie beschuldigd zou kunnen worden? Of wilde hij – clerc in de dop, maar ook in hart en nieren – het absoluut beter weten dan zijn beroemde Franse bron Robrecht van Barioen? Feit is dat Jacob diens roman in krap 1600 versregels nogal liefdeloos vertaalde en dan onpersoonlijk verder gaat met:

Hijr begint dat Boek van Merlijne,
Unde wo de duvele benyden
Dat God de helle to brack,
Unde syne vrent daer uet verlozede. 

Nu hoort gij heren al bij sonder
Van onsen Heren een groet wonder,
Want na ziner pine unde zine doet
Voer onse Here to der hellen oeck.
Hijr aff spreket dit boeck voert meer. (1608-1612)

Maar voordat Jacob verder gaat, last hij eerst het proces in dat Mascheroen, de procureur van de duivels, bij God de Vader aanspant tegen Gods Zoon wegens de zielenroof, een proces waarin het er net zo eerlijk aan toe gaat als tijdens het toekennen van de gouden appel door Paris aan de schoonste onder de Griekse godinnen. Maar omdat de uitslag voor ons mensen gunstig uitvalt, doen we er niet moeilijk over. Dan volgt hij weer zijn bron tot de kroning van koning Artur en eindigt zijn vertaling abrupt.

Heel veel jaren later, op Witte Donderdag van het jaar 1326, wordt het boek door Lodewijc van Velthem voltooid zonder dat de naam van de opdrachtgever genoemd wordt. Men vermoedt dat het Albrechts zoon Gheraert van Voorne was. Of die er echt blij mee was, vraag ik mij af. Ik ken geen eentoniger Middelnederlandse rijmtekst.

Terug naar Jacobs proloog. Die begint met:

Alle de gene de desse tale
Horen willen vanden Grale,
Wannen dat he eirsten quam...
Als ick inden Walsche vernam,
So zal ickt dichten in Duesche woert.  (1-5) 

[Allen die dit verhaal over de Graal willen aanhoren: waar hij oorspronkelijk vandaan kwam. Zoals ik het in het Frans vond, zal ik in het Nederlands (na)vertellen]

Om te vervolgen met:

Ick en zalt nicht laten dorch er voert,
De benyden mijn gedichte,
Wante doch alle quade wichte
To der doghet tragen altoes nijt.  (6-9) 

[Ik zal het niet laten door “er voert” die mijn werk benijden. Booswichten hebben nu eenmaal een hekel aan alles dat goed is.]

In de topistiek van de proloog is het niet ongebruikelijk af te geven op collega’s om het eigen werk indirect aan te prijzen, bijvoorbeeld dat zij het verhaal niet goed vertellen, of het belangrijkste vergeten zijn. Maar hier lijkt Jacob zich te keren tegen ‘nijders’, de vraag is: wie zijn dat? Het antwoord ligt besloten in “er voert”. Bij mijn weten heeft nog nooit iemand deze woorden geproblematiseerd, ook het Middelnederlandsch Woordenboek vermeldt deze vindplaats niet. Toch kan met behulp van hetzelfde Middelnederlandsch Woordenboek de betekenis gemakkelijk achterhaald worden als men weet dat Jacob het woord ‘woord’ als ‘wort’ spelde. Het rijmwoord moet dus ‘vort’ geweest zijn. Welnu, dit ‘vort’ is niets anders dan het Engelse ‘fart’. Als ik mij niet vergis zet Jacob zich af tegen de door hem zo gehate menestrelen: niet gestudeerde, maar wél onderhoudende en gewaardeerde beroepsvertellers, wier repertoire hij ‘hun scheet’ noemt.
     Vanwaar deze felle uitval? Werd Jacob gepest? In zijn overige werk betoont Jacob zich nogal preuts. Kan hij niet aarden? Is Oostvoorne vergeleken met het grote Brugge een verbanningsoord? Of maakt hij een venijnig grapje?

Tot de schaars bewaard gebleven vastenavondliteratuur behoort het gedicht De Blauwe Schuit, ondertekend door “Jacob van Oestvoren”. Natuurlijk heeft iemand ooit geopperd dat deze Jacob van Oestvoren dezelfde is als Jacob van M(a)erlant, Merlant ligt namelijk op Oostvoorne. We laten deze gissing voor wat hij is. Interessanter is de verklaring die Herman Pleij geeft in zijn editie van deze tekst: Jacob die van voren hoest. Als deze duiding correct is, zou het kunnen dat deze grap al ten tijde van onze Jacob de ronde deed? En dat dát onze Jacob – die net als Van Vloten met iedereen over hoop lag – toen hij zijn proloog schreef op het idee van deze uitschijter bracht?


Literatuuropgave:

– Jan ten Brink, Geschiedenis der Nederlandsche Letterkunde. Amsterdam 1897, p. 92-95.
– Cd-rom Middelnederlands
– W.J.A. Jonckbloet, Geschiedenis der Middennederlandsche Dichtkunst, dl. 3. Amsterdam 1855, p. 3-163.
– P.J. Meertens, ‘Johannes van Vloten’, in: Moderne Encyclopedie der Wereldliteratuur, deel IX. Gent 1977, p. 170-171.
– Frits van Oostrom, Maerlants wereld. Amsterdam 1996.
– Herman Pleij, De Blauwe Schuit. Uitgegeven en van commentaar voorzien door – . Muiderberg 1979.
– Timothy Sodmann, Jacob van Maerlant, Historie van den Grale und Boek van Merline. Nach der Steinfurter Handschrift herausgegeben von – . Köln etc. 1980.
– J. van Vloten, Jacob van Maerlants Merlijn. Naar het eenig bekende handschrift uitgegeven door – . Leiden 1882.

Date: Tue, 20 Jun 2000 00:02:43 +0200

From: Willem Kuiper <willem.kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0006.16: Column Willem Kuiper, no. 50:

Een Vlaming op Voorne

Naschrift: onlangs is door Geert Warnar in ‘Velthem in de Vierde Partie. De verwerking van de geleerdentraditie in het Middelnederlands' in: B. Besamusca, R. Sleiderink en G. Warnar (eds), De boeken van Velthem. Auteur, oeuvre en overlevering. Hilversum 2009, p. 119-142, m.n. 139-142 met kracht van argument beweerd dat de passage over Mascheroen en het proces over de door Jezus uit de hel ontvreemde zielen een interpolatie is van de hand van Lodewijc van Velthem.

Neder-L column 49 : De rovers van Rupelmonde

Het klinkt als een naam uit een sprookje van Grimm – lag daar niet het kasteel van de reus van Klein Duimpje? – maar nee, Rupelmonde bestaat echt.
     Rupelmonde ligt aan de noordoostgrens van Vlaanderen, aan de linker Schelde-oever, ten zuidoosten van Antwerpen, pal tegenover de monding van de Rupel, zoals het laatste stuk heet van de samenloop van de Brabantse riviertjes de Zenne, de Nete, de Gete, de Dijle en de Demer – zie de kaart op het eerste schutblad van Maerlants Wereld. Gedurende de Middeleeuwen was Rupelmonde een waterburcht, een zwaar versterkte grenspost annex douanekantoor van de grav(inn)en van Vlaanderen, van waaruit zij het handelsverkeer over de Schelde van en naar Antwerpen beheersten.
     Wie voorbij Rupelmonde stroomafwaarts naar Antwerpen wilde varen, stroomopwaarts naar Gent, Oudenaarde en Doornik, of landinwaarts naar Dendermonde, Aalst en Mechelen moest daar tol betalen: zeg maar wegenbelasting. Door enerzijds vrede en veiligheid te garanderen – waarmee de graaf kooplieden aanzoog – en anderzijds in ruil daarvoor een percentage van de vervoerde waarde op te eisen stimuleerde de grafelijke overheid de stedelijke economieën en spekte zij tegelijkertijd haar eigen bodemloze schatkist. Met die kooplieden overigens hoefde je in middeleeuwse ogen absoluut geen medelijden te hebben, want in wezen waren het oplichters. Kochten ze niet goedkoop in om vervolgens de prijs op te drijven en hun goederen met woekerwinst te verkopen?!
     Rond het midden van de dertiende eeuw was Rupelmonde het toneel van een toltwist die doorklinkt in Jacob van M(a)erlants eersteling, Alexanders geesten (ca. 1260?). In zijn uit tien boeken bestaande biografie van de legendarische wereldveroveraar schrijft Jacob aan het slot van het vijfde boek, als Alexander op het hoogtepunt van zijn wereldlijke roem is ingehaald in Babylon op een wijze die zich laat vergelijken met de intocht van het Nederlands elftal in Amsterdam na het behalen van het EK 1988:

1205 Al de prijs die *Julius wan                                                                                  Julius Caesar
Ende *Augustus die edele man                                                                    ‘keizer’ Augustus
Ende alle die keisere van Rome,
Dat es ghelijc enen drome
Daer men nomet desen here.
1210 Bedi hebben sijs cranke ere,
Die bouke makeden van *Arture                                                                         koning Artur
Van *Partonopeuse, van *Sornagure,                                    Parthonopeus van Bloys (2x)
Si en hadden des mans daet ghescreven
Ende groten prijs ghegheven.
1215 Hadde hi ghelevet, dats mijn waen,
Also langhe, alse dede *Octaviaen,                                                            keizer Octavianus
Hi hadde den duvel uter hellen,
Lucifere ende sine ghesellen
Entien fellen *Modicac                                                                                           opperduivel
1220 Ghedaen so groten onghemac,
Dat si souden hebben gheneghen
Alexandere, dien jonghen deghen.
Ware sulc een coninc te Parijs,
Hi soude bejaghen groten prijs;
1225 Al heidenesse soude hi dwinghen,
Men soude van siere doghet singhen
Al van daer die sonne up staet,
Tote daer soe weder neder gaet.
Ware ooc die hertoghe van Brabant
1230 Sulc een riddere becant
Dien roveren te *Rippelmonde                                                                           Rupelmonde
Soude dunken grote sonde,
Tol te nemene met ghewelt
Den ghenen die varen up die *Scelt.                                                                      de Schelde
1235 Die vijfte bouc geet hier uut.
God gheve haer also menich saluut
Alse woort in dien bouke staen,
Die mi dit te Dietsce dede anvaen.

Deze epiloog is kenmerkend voor het gehele werk: Jacob is nogal druk en overdadig. Hij weet niet wat hij allemaal ter sprake moet brengen om zijn eruditie en schrijfkunst onder de aandacht van zijn opdrachtgeefster te brengen.
     Met ‘die coninc’ te Parijs in regel 1223 wordt Louis IX (1215-1270; koning van 1236-1270) bedoeld, later toegenaamd ‘de Heilige’. En niet zo maar. De man leefde als een monnik en heeft er alles aan gedaan het koninkrijk Jeruzalem op aarde te vestigen; met onverdiend weinig succes.
     Minder duidelijk is de wens dat de hertog van Brabant ‘becant’ (r. 1230) zou zijn met een ridder van het kaliber Alexander. Dan zou het gedaan zijn met de ‘roveren te Rippelmonde’, die ‘met ghewelt’ tol innen van ‘den ghenen die varen up die Scelt’.
     Traditioneel gaat men ervan uit dat hiermee gedoeld wordt op Heinric III (1231-1261; hertog van 1248-1261) toegenaamd de Zachtmoedige. Toen hij stierf, was zijn oudste zoon en beoogd opvolger Heinric IV, toegenaamd de Krankzinnige (1251-1349; hertog van 1261-1267) te jong en te gek om de feitelijke macht uit te oefenen. Zijn moeder, Aleida van Bourgondië trad op als regentes, bijgestaan door een staatsraad onder voorzitterschap van de Mechelse heer Wouter Berthout. In 1267 werd de lijder definitief op een zijspoor gezet door zijn ambitieuze jongere broer Jan I (1252-1294; hertog van 1267-1291). Vandaar ook de traditionele terminus ante quem 1261. Dat die door Jacob bedoelde hertog Jan I zou kunnen zijn, wordt door niemand serieus overwogen.

Zoals ik in ‘Een lyoen rampant, van kelen root’ [Neder-L 9911.32] vertelde, wordt Alexanders Geesten traditioneel toegeschreven aan een Hollandse opdrachtgeefster: Machtilde van Brabant of Aleida van Holland. Machtilde, dochter van Heinric I van Brabant, stierf in 1267, haar geboortejaar kennen wij niet. Wel weten wij dat zij zich in 1214 verloofde met de toen 14 jaar oude Florens IV; normaal gesproken zal zij dan hooguit 11 jaar geweest zijn. Aleida was een volle nicht van Heinric III. Hij heeft haar na de dood van Roomskoning Willem in het Westfriese wak, met raad en daad terzijde gestaan, en was medevoogd van de jonge Florens V.
     Toen Willem onverwacht en plotseling stierf, maakte gravin Margareta van Vlaanderen aanstalten Zeeland ten westen van de Schelde – waarvan zij leenvrouwe was en de graaf van Holland leenman – wat strikter aan zich te binden. Heinric is toen samen met graaf Otto II van Gelre (1215-1271; graaf van 1229-1271) en bovengenoemde Louis als bemiddelaar opgetreden, waarmee het conflict gesust werd. Als je de historici mag geloven moest Heinric III toezien op het nakomen van de gemaakte afspraken. Die afspraken gingen terug op eerder gemaakte afspraken, een verdrag uit 1167/1168 waarin met de mond beleden werd dat de Hollanders en Zeeuwen de Vlaamse schippers geen tol in rekening zullen brengen op voorwaarde dat de Vlamingen ook geen tol zouden heffen. De praktijk zal anders geweest zijn.
     In het verdrag van 1256 werd als extra bepaling toegevoegd dat als de ene partij zich niet aan de afspraken hield de andere partij de geleden schade mocht verhalen op de wederpartij. Nog tijdens Willems leven wordt er een klacht ingediend bij Margareta, waarin staat dat drie homines (mannen, geen schippers of kooplui!) uit Reimerswaal en twee uit Haarlem in Rupelmonde gevangen zitten: nescimus utrum fuit intra treugas vel extra – maar wij weten niet of dat in strijd of in overeenstemming met de wapenstilstand is.
Volgens de traditie en Maerlants Wereld is dit het bewijs dat Jacob het over Heinric III van Brabant en over deze ‘Hennies’ had.

In een vorige Neder-L column heb ik uiteengezet dat ik de gelijkenis van het schild van Alexander de Grote met dat van de graven van Holland niet in verhouding vind staan tot de overeenkomst met het schild van Roelant, de tragische held uit de legendarische slag te Roncesvalles, Karel de Grote’s neef en beste strijder. Dat betekent dat een Hollands mecenaat naar mijn mening geen opgelegd pandoer is. Ook ben ik niet overtuigd (dat is wetenschappelijk jargon voor: ik geloof er geen snars van) door de eclectische duiding van het acrostichon: Aleida. Vooralsnog houd ik het op Gheile - wie zij ook is - en zoek ik de oplossing van de problemen rond Rupelmonde in het Brabantse.
     De afgelopen maanden heb ik mij scheel gezocht naar Gheiles, en heb er ook de nodigen gevonden, maar er zat er niet een tussen, die zich als mogelijke kandidate opdrong. Wel viel mij op dat Gheile een typisch Westvlaamse c.q. Brugse naam lijkt. Niet dat er buiten Brugge en directe omgeving geen Gheiles gevonden kunnen worden, maar alle Gheiles uit het Corpus Gysseling I - alle Middelnederlandse oorkonden tot en met AD 1300 - komen wel uit die regio; maar misschien is de overlevering niet representatief. Bedenken wij hierbij dat Jacob - los van waar in West-Vlaanderen zijn wieg stond - zijn schooljaren vrijwel zeker in Brugge heeft doorgebracht, dan is de combinatie Brugge-Gheile meer voor de hand liggend dan de Aleidea ex machina-oplossing.
     Maar hoe zit het met die vier laatste letters HIDA, hebben die ook wat te betekenen of zijn ze betekenisloos? Zo (West-)Vlaams als de naam Gheile lijkt, zo Brabants is de naam Ida (Latijn) en Ide (volkstaal). Het is een bekende heiligennaam: Ide van Nijvele, Ide van Leewe, Ide van Leuven, en de meest bekende, Ide de moeder van Godevaert van Bouilloen. Is het echt (te) ver gezocht in HIDA de Westvlaamse spelling van de Latijnse vorm Ida hinein te interpreteren?

Het is me de afgelopen maanden helaas niet gelukt die Rupelmonde kwestie boven het Schelde-water te krijgen. Ook in onuitgegeven Brabantsche kronieken kon ik hierover geen woord vinden. Wat ik wel te weten ben gekomen is dat de waterburcht te Rupelmonde exclusief bezit was van de grafelijke overheid, vergelijkbaar met de dwangburchten van Florens V. Geen heerlijkheid, maar een puur militair steunpunt annex gevangenis. Wie ruzie met Rupelmonde had, had ruzie met de graaf/gravin van Vlaanderen.
De ruzie waar Jacob het over had, ging niet over het wederrechtelijk gevangen houden van: tres homines de Reimarsval apud Rupelmonde, en twee uit Haarlem, maar over het wederrechtelijk tol heffen. En zoals het er staat, is niet Aleida de gedupeerde persoon, maar de hertog van Brabant! Kennelijk is die hertog niet in staat dat rovershol eigenhandig met de grond gelijk te maken, en kan hij een Alexander goed gebruiken...
Maar wat wist Jacob nou van de situatie ter plaatse? Voor iemand uit Brugge was Rupelmonde brand buiten zijn wijk. Brugge had zijn eigen waterweg, het Zwin, en was volledig op Engeland georiënteerd. Als men van Brugge naar Antwerpen wilde varen ging dat via een andere weg. Rupelmonde was een tolbarrière voor alle schippers die over de Schelde voeren, en dat zullen in eerste instantie de Schelde-steden geweest zijn. En dat waren Vlaamse steden... Vermoedelijk kan er niets over Rupelmonde gevonden worden, omdat het niet om een gebeurtenis maar om een toestand gaat. Want behalve een Vlaamse rivier was de Schelde ook een Brabantse rivier, en zoiets schreeuwt om moeilijkheden. Volgens de Brabantse kronieken was de Schelde Brabants tot waar de hand van de tol heffende reus van Antwerpen - vandaar ook de naam: Hantwerpen - door stamvader Brabo in het Schelde-water werd geworpen.
Kortom, kan het zijn dat Jacobs uitval niets anders dan selectieve verontwaardiging is om een potentiële opdrachtgever te vleien, en deel uitmaakt van de sollicitatiebrief die Alexanders Geesten is? Ik houd dat heel wel voor mogelijk. Kijk maar naar hoe hij in zijn Spiegel Historiael tegen de Friezen te keer gaat - naar ik vermoed om Florens te behagen - en hij in Scolastica een onnodig anti-joodse toon aanslaat, terwijl hij in Alexanders Geesten een heel ander geluid laat horen!

Dat we een Brabantse connectie serieus moeten nemen, wordt mijns inziens bevestigd door een passage over een typisch Brabants onderwerp uit die tijd: vaderlandsliefde. Waar Vlaanderen intern sterk verdeeld was, hield Brabant – dat ook tweetalig was en ook met opstandige ‘gemeenten’ geconfronteerd werd – zichzelf systematisch in de eigen kroniekschrijving naast een Trojaans verleden en een familieband met Karel de Grote, een spiegel van harmonie, vrede en vaderlandsliefde voor.
     In dit verband wordt de volgende passage tegen het einde van het eerste boek van Alexanders geesten extra betekenisvol (ik geef de tekst zoals hij is overgeleverd in het enig bewaard gebleven Münchense handschrift – niet volgens de hyperkritische editie van Franck waaruit normaliter geciteerd wordt):

          O Wi here God, hoe macht sijn,
          Dat elken minsche int herte sijn
          Soe soete dunct sijns selves lant?
          Die Brabantson prijst Brabant,
1085 Ende die Fransois Vrankerike,
          Die Duytsce dat *keyserrike,  het Heilige Roomse Rijk
          Die Bartone prisen *Bartanien,  Engeland
          Die Tsampadise *Tsampanien.  Champagne
          Also mint die vogel dwout
1090 Daer hi in hevet groet gewout.
          Al dademene in een warme *mute,  rustverblijf voor (jacht)vogels
          Mach hi, hi vleget ute.
          Dus prijset elkerlijc sijn lant.
          Maer [?] seide, dat hi noit en vant
1095 Also groet lant alse *Brurambacht. Brugs ambacht?
          Ic waens hem daer bi heeft gedacht,
          Om dat hiere in was geboren.
          Beidi prijst hijt te voren.

Waarom staat hier niet dat de Hollanders van Holland houden, de Zeeuwen van Zeeland of de Henegouwers van Henegouwen? Waarom begint deze litanie met Brabant?! En waarom wél Engeland (niet Bretagne!) (Noord-)Frankrijk, Champagne en Duitsland? Dat zijn allemaal buurlanden als je vanuit Vlaanderen denkt. Het blote feit dat het graafschap Holland-Zeeland hier ongenoemd blijft, is het levende bewijs dat Jacob absoluut niet aan het waterland aan de overkant van het Zwin dacht toen hij deze regels schreef.

Zoals gezegd was het hertogdom Brabant net als het graafschap Vlaanderen tweetalig. Tot en met Heinric III was de voertaal aan het hof vooral Frans, maar met zijn zoon en opvolger Jan I wordt dat gaandeweg Diets. Dat die overgang niet zonder gevolgen was, kunnen wij afleiden uit de biografie van de gentleman-menestreel Adenet (kleine Adam) le Roi, een tijdgenoot van Jacob. Adenet was in dienst van Heinric III – Henri voor hem – maar na diens dood zocht en vond hij emplooi aan het Franstalige hof van Gui de Flandres. Wij kennen hem vooral als auteur van Berte au Grand Pies, het chanson de geste over de moeder van Karel de Grote, in het Middelnederlands vertaald als Beerte metten breeden voeten. Typisch Brabantse stof.
     Voor de jonge para-academicus Jacob met zijn uitgesproken afkeer van de leugenachtige Franse literauur was er geen plaats aan het hof van Gwijde van Vlaanderen, en dus moest hij ergens anders onder dak zien te komen. Mij zou het niet verbazen als Jacob zijn Alexanders geesten (ook) bedoeld had voor het Brabants hertogelijk hof.
     Deze Brabantse vrijage spoort met een andere roman van Jacob: de Historie van Troyen – exemplarisch Brabantse materie – een vertaling van Benoît de Saint-Maures Roman de Troye (ca. 1150-60), die hij lardeerde met teksten van de auctores Statius en Virgilius en werk van de ons verder onbekende Brabantse dichter Segher Dien Got Gaf. Waarom heeft deze lijvige en uiterst leesbare roman geen opdrachtgever, maar wel een opsomming van wat de auteur inmiddels al geschreven had?

Misschien vergis ik mij vreselijk, maar als u het mij vraagt droeg de jonge Jacob zijn Alexanders geesten in eerste instantie op aan een Brugse vrouw, Gheile geheten, die hem gesponsord had, maar was zijn roman daarnaast een sollicitatie naar een aanstelling aan het Brabantse hof, waar anders dan in Vlaanderen wél ruimte en belangstelling voor Nederlandstalige literatuur was. Helaas voor Jacob had men daar in Brabant andere zaken aan het hoofd: een troonopvolger die én te jong én een psychiatrisch geval was. Maar volgens de conservatieve factie in het hertogdom was hij wél de rechtmatige nieuwe hertog, en het heeft Jan de nodige moeite gekost in 1267 zijn eigen gezag te vestigen.
     Een hertogdom zonder hertog is een vogeltje voor de kat. Toen Roomskoning Willem stierf was graaf Otto II van Gelre er als de kippen bij om de jonge Florens ‘een helpende hand’ te bieden. Een land geleid door een vrouwenhand was elke rechtgeaarde aristocraat een gruwel. Iets dergelijks kan of zal zich ook in Brabant hebben voorgedaan. Heinrics weduwe Aleida van Bourgondië werd weliswaar bijgestaan door de zeer competente Mechelse heer Wouter Berthout, maar dan nog. Zou Jacob de onmachtige Heinric IV een Alexander hebben toegewenst? En dacht hij hierbij ook aan Wouter Berthout? Mechelen was Nederlandstalig.
     Hoe het ook zij, het heeft er alle schijn van dat Jacob geheadhunt werd en in Zeeland ging werken. Daarover een volgende keer.


P.S. Bij het opzoeken van namen en rugnummers viel mijn oog op een afbeelding uit een vijftiende-eeuws handschrift van de Brabantsche Yeesten (Brussel, KB hs. IV 685) van de slag bij Woeringen (AD 1288), die door hertog Jan overtuigend gewonnen werd. Op de wapentekenen zie ik een rode leeuw rampant op een veld van goud (?), en opeens herinner ik mij dat in de Brabantse kronieken de leeuwenmoed van Jan meer dan eens geroemd wordt.

Date: Thu, 09 Mar 2000 22:35:32 +0100

From: Willem Kuiper <Willem.Kuiper@Hum.UvA.NL>

Subject: Col: 0003.16: Column Willem Kuiper, no. 49:

De rovers van Rupelmonde

Neder-L column 47 : Over mijn Verzamelde Werken

In zijn column ‘Een digitale ivoren toren voor de geesteswetenschappen’ [Neder-L 0001.14] trekt magister Marc van Oostendorp – die ik ken als een mild en aimabel man – onverwacht fel van leer tegen de vorige maand gepubliceerde NWO beleidsnota Een digitale bibliotheek voor de geesteswetenschappen. Volgens Willem Kuiper, die daar meer verstand van heeft dan ik, is die nota helemaal zo slecht nog niet, en worden er hele zinnige observaties en uitgangspunten in geformuleerd. Bovendien, vertelde hij mij, als je kijkt naar de matige respons van de nota bene selecte groep onderzoekers (krap 50 procent) op de enquête die mede de grondslag vormt voor deze beleidsnota, dan treft het ivoren toren-verwijt veeleer de wetenschap(pers) zelf.
     Niet dat er geen gekke dingen in staan. Neem bijvoorbeeld deze: “Het wetenschapsgebied (sc. geesteswetenschappen) kreeg immers vorm toen de humanisten de klassieke cultuur herontdekten ...” (p. 15). Alsof wat ik deed geen geesteswetenschap was?! Wel eens Der naturen bloeme gelezen? Alexanders geesten misschien? Historie van Troyen soms? En dan heb ik het nog niet eens over mijn Scolastica en mijn Spiegel historiael. Alsof ik mijn klassieken niet kende! Begrijp me goed, ik heb niets tegen die zogenaamde Humanisten. Als ik toen geleefd had, zou ik ook Humanist geworden zijn. Maar om nou dat vooroordeel te blijven herhalen als zou de geesteswetenschap pas begonnen zijn met die Humanisten ... Laat me niet lachen!

Maar daar wilde ik het niet over hebben. Het gaat mij om de manier waarop magister van Oostendorp zich uitlaat over een voorstel omtrent een integrale editie van mijn werken (p. 35-36): “Een project dat in deze nota zo vaak genoemd wordt dat je de indruk krijgt dat dit er in ieder geval wel zal komen”, sneert hij. Ik mag lijden dat hij gelijk krijgt.
Waar het om gaat, is dat mijn werk nogal gehavend is overgeleverd. Van mijn dissertatie Alexanders geesten is maar één handschrift bewaard gebleven, en hetzelfde geldt voor mijn Historie van Troyen, wat ik persoonlijk mijn beste werk vind. Bovendien zijn die twee handschriften respectievelijk 150 en 200 jaar jonger dan mijn autografen en opgetekend in een heel ander taaltje dan waarin ik ze zelf geschreven heb. Het is dat ik weet dat ze van mij zijn, anders zou ik ze misschien niet eens herkennen ...
     Wat dat betreft heb ik niet te klagen over Der naturen bloeme en Scolastica. Die zijn niet alleen in dertiende-eeuwse handschriften bewaard gebleven maar ook nog eens gekopieerd door iemand die ik nog gekend heb. Dat zit dus wel goed. Een geval apart is mijn Spiegel historiael. Heb ik helaas niet afgekregen. Heb ik mij in de maag laten splitsen door de graaf van Holland. Die wou zo nodig op de Franse tour en beloofde mij gouden bergen als ik voor hem zou maken wat broeder Vincent voor koning Louis had gemaakt. Gekkenwerk! Ik alleen doen wat zij met zijn allen deden ... Maar ja, ik kan geen nee zeggen, en aan de andere kant leek het me ook wel een uitdaging, dus ik ben eraan begonnen. Van die gouden bergen heb ik overigens weinig gezien. Op een gegeven moment – wij schreven toen 1288 – zag ik het absoluut niet meer zitten, burn-out schijnt dat tegenwoordig te heten. Kort daarop werd ik ziek en definitief uit mijn lijden verlost. Vanden lande van over zee is helemaal niet van mij. Alsof ik de  enige was die Jacob heette.

Om mijn verhaal af te maken, die Spiegel historiael van mij die bewaard is gebleven in dat boek voor de heren van Gavere ziet er heel anders uit dan de Spiegel die ik zelf voor graaf Florens gemaakt heb. Wat ik gemaakt heb, is een boek om uit vóór te lezen. Maar wat ze er na mijn dood van gemaakt hebben is een naslagwerk. Kun je zien als je de Neurenbergse fragmenten van mijn Eerste Partie naast dat boek van die heren van Gavere legt. Kun je ook zien dat de aandacht wel erg naar het uiterlijk gegaan is. Ik ben de eerste om toe te geven dat er prachtige miniaturen in dat boek staan, maar met de tekst is het nodige mis. Er staat geen naam in of hij is verminkt. Om gek van te worden!
     Toen mijnheer Viskil van NWO bij mijn vriend Willem Kuiper op bezoek kwam om hem te raadplegen over de digitalisering van de middeleeuwse letteren, legde hij hem uit dat een integrale editie van mijn handschriften – niet werken – een wonderschoon project zou zijn. Het is overzienbaar, krachtvoer voor filologen, letterkundigen, taalkundigen, dialectologen, stemmatologen, codicologen, paleografen en kunsthistorici, en als je de teksten op eigennamen excerpeert, indexeert en annoteert heb je een sluitend referentiekader van wat een geletterd mens in mijn tijd wist.
     Kennelijk heeft dat plan zoveel indruk op mijnheer Viskil gemaakt dat hij het meer dan eens in die beleidsnota noemt, en nou is magister van Oostendorp jalours omdat ik er vaker in sta dan zijn Laurens Janszoon Coster. Vind je het gek? Die Laurens Janszoon Coster heeft helemaal nooit bestaan. Deze coster wél!

Jacob, de coster van Merlant.

Date: Mon, 17 Jan 2000 20:28:44 +0100

From: Jacob van Merlant <jacob.van.merlant@hemel.org>

Via: Willem Kuiper <Willem.Kuiper@hum.uva.nl>

Subject: Col: 0001.15:

Over mijn Verzamelde Werken

Neder-L column 44 : Een Knijf van Andene

‘’ “” –

Gevraagd een prestigieus boek te bespreken voor een ditto tijdschrift zit ik in de trein van Brussel naar Amsterdam met het bewuste boek op de knieën. Midden in de avondspits. Door te lezen probeer ik de haringen om mij heen te vergeten. Het gaat over de legendarische koning Alexander de Grote, die op 22-jarige leeftijd een veroveringstocht begon die nog altijd tot de verbeelding spreekt. Hij startte in zijn vaderland Macedonië, stak over naar Turkije, reist via de Libanon en Palestina naar het hart van Egypte, daarna volgde Mesopotamië (het huidige Irak) en ging het via Iran naar Pakistan tot aan de rivier de Indus. Toen stroomopwaarts naar Afghanistan en weer terug naar Babylon, waar Alexander in 323 v.C. stierf. Op 33-jarige leeftijd, wat in de ogen van de middeleeuwer onmogelijk op toeval kon berusten.
     Leven en werken van Alexander de Grote vormen de stof van Jacob van M(a)erlants debuut, Alexanders geesten, opgedragen aan een vrouw – “die scone die mi peisen doet” (boek IV, regel 1720) – die sinds Maerlants wereld geïdentificeerd wordt als Aleide, tante en voogd van Florens, de vijfde van die naam. Ik heb daar zo mijn gedachten over, maar daarover wellicht een andere keer.
     Ik zit dus in die treinton en lees in het negende boek van Alexanders geesten over de confrontatie tussen Alexander en koning Por(r)us van Endi. Om een massale slachting onder beide legers te voorkomen en toch een beslissing te forceren biedt Alexander een tweegevecht aan: wint Porus dan zal Alexanders leger capituleren, wint Alexander dan andersom. Omdat Porus twee ellen groter is dan Alexander is de afspraak snel gemaakt.

Hierbinnen es die dach comen,Daer die camp up es ghenomen.[...]Si waren coninclike versiert.Dicke hebben [...] visiert,Wat tekine Alexander drouch.Ander wapen haddi ghenouch:Halsberch, curie, cousen van staleEnde al dat coninc sit wale,Ende een sweert van goeder snede.Ooc hadde die here medeEnen spiet, die hem up minneTalrestis gaf, die coninghinne,Ende enen knijf van Andene.Ander wapen en woudi enghene.  (575-588)

Alexander wapent zich als een ridder, maar zal even later te voet vechten omdat Hercules, de uitvinder van de tweekamp, dat zo bepaald heeft.

Alexander heeft een curie aan, dat is een borstharnas dat onder de halsberch gedragen wordt – die van drakenleer zijn het best, maar wel moeilijk te krijgen. Een halsberch is een van metalen ringen gevlochten ‘jurk’ met capuchon. Zijn benen beschermt hij met cousen, eveneens van metalen ringen gevlochten. Hij heeft een zwaard, een lans en een mes van Andene.
     Die lans blijkt achteraf een speer te zijn, en Alexander voert hem letterlijk en figuurlijk in zijn schild. Als koning Porus de overhand krijgt, probeert Alexander hem met een zwaardslag aan zijn voeten te verwonden. Hij slaat echter mis, raakt een steen, en het zwaard valt hem uit de hand. Normaal gesproken kun je dan net als Elegast de partij opgeven, maar dan haalt Alexander zijn werpspies te voorschijn en gooit die (als Porus zich bukt om Alexanders zwaard op te rapen?) in Porus’ “fundament” (letterlijk: in zijn hol): “hi sturte neder als een rent” (rund). Gewone mensen begeven het dan, maar Porus niet. Hij komt binnen de kortste keren bij en leest – hij kan het weten, ook hij waande zich onoverwinnelijk – Alexander de les:

Ghemate di bi minen rade!Daventure es onghestade ...  (765-766)

Alexander op zijn beurt is vervolgens weer zo edelmoedig om hem te laten genezen, en in ruil voor een verborgen schat – Reynaert kent zijn klassieken – krijgt Porus zijn oude waardigheid, maar nu als leenman, terug.
     Voor wie vertrouwd is met de topiek van het tweegevecht zoals we dat kennen uit het chanson de geste en de Arturroman zou je bijna van een parodie spreken. Ferguut zou zo niet willen winnen.

De Deltareeks-vertaling is verbloemend: Alexander steekt Porus in de onderkant van zijn rug. Volgens mij gaat het wel degelijk om een werpspies, en dat is een verboden wapen in de ridderwereld. Ook is het op zijn minst dubieus iemand in de rug aan te vallen. In Jacobs Spiegel historiael (Partie I, boek 4, kapittel 39) vinden we andere voorstelling van zaken:

Daer naer alst ten campe quam,Ende men den eenwijch ane nam,Was in twifele elke scareLanghe, wie int scoenste ware.Maer Alexander was uptie hoede,Ende Porrus soude met stouten moedeUp sijn volc sien, die waren vro,Ende Alexander stakene doMetten zwerde, dat hi vel,Ende hi up hem wan dat spel,Want die wonde was so groot.  (43-53)

Dat klinkt al een stuk ridderlijker, al steekt men niet met een zwaard, daar slaat men mee. Op een ondersteunende miniatuur wordt dit wapenfeit in beeld gebracht: Alexander – niet zichtbaar kleiner dan Porus – steekt Porus – die van een varkensneus voorzien is om hem als tegenpartij te markeren – ter hoogte van de navel dwars door zijn donder.

Maar daar ging het mij ook niet om. Het gaat me om dat mes van Andene, dat wel genoemd wordt maar verder geen rol speelt. Dat een ridder een mes voert, is niet uitzonderlijk al lees je dat zelden. Een mes is – denk aan Karel ende Elegast – een verborgen wapen. In de Roman van Walewein en het zwevende Schaakspel bevrijdt Walewein, als hij zijn zwaard is kwijtgeraakt, zich uit de staart van de draak met behulp van zijn misericorde, het mes waarmee men de genadestoot geeft. Het had dus tot de mogelijkheden behoord dat Alexander Porus met dat knijf van Andene naar de andere wereld geholpen had.
     Omdat Andene in de Delta-editie met een hoofdletter gespeld staat, begrijp ik dat dit een eigennaam is: een mes uit Andene – waar dat ook moge liggen. Volgens de vertaling aan de voet van de bladzijde: “mogelijk afkomstig uit Andenne in Oost-Vlaanderen”. Ja, ja, Alexander de Grote met een mes uit België ... Zal wel een giftig mes zijn!
     In de Ferguut wordt een grapje gemaakt met de naam van de vindster van het heilig Kruis, Helena van Constantinopel. Als iemand alleen is of alleen op weg moet dan wordt met de nodige ironie sinte Al(l)ene als schutsvrouwe aangeroepen: r. 3201, 4534 en 4839. In de Ferguut-filologie is wel eens een link gelegd tussen deze drie vindplaatsen uit het stuk van de tweede auteur en de heilige Alena uit Dilbeek. Omdat deze Alena lokaal vereerd werd, zou deze ‘knipoog’ bewijzen dat de Ferguut een Brabantse tekst is. Volgens mij is dit flauwekul. En hetzelfde geldt voor Andenne; niets wijst erop dat Andenne (aan de zuidoever van de Maas gelegen in Wallonië, in de huidige provincie Namen) gedurende de Middeleeuwen enige bekendheid genoot om haar metaalbewerking.
     Maar waar ligt Andene dan? Op het Meertens Instituut alles uit de kast gehaald en uiteindelijk besloten dat de stad die de meeste kans maakt Adana is, gelegen in Tarsus (Zuidoost-Turkije), aan een bevaarbare rivier, waar de Tempeliers een steunpunt hadden. Deze stad was al in de Romeinse tijd bekend en lag op de route die Alexander de Grote gevolgd heeft. Gesteld dat Adana toen bestond, moet hij er geweest zijn. Opgelucht schuif ik de naslagwerken terzijde – was ik maar altijd zo ‘zeker’ van mijn identificaties – en open op de PC de letter A van ‘ons’ Repertorium van Eigennamen in Middelnederlandse Literaire Teksten, deel 1: Epiek in wording, zeer benieuwd als ik ben hoe ‘wij’ het daar geannoteerd hebben.
     Tot mijn grote schrik komt Andene er heel niet in voor. Een omissie?! Sta ik op het punt de beta-versie van de letter A de wereld in te sturen, kom ik erachter dat er een toponiem ontbreekt. Maar als Andene ontbreekt, wat ontbreekt er dan nog meer?!

Gelukkig spreek ik die middag mijn medewerksters – minder gelukkig is dat het hun laatste betaalde werkdag voor het project is: “Waar is Andene gebleven? Ik kan het nergens vinden! Niet in het het boek, maar ook niet in de database(s) ...”
     Dezelfde avond wordt het raadsel met een e-mail opgelost. Er is gelukkig geen sprake van een omissie, het is geen eigennaam. Het knijf komt niet uit Andene, maar is van andene! Staat gewoon in het Middelnederlandsch Woordenboek (I, 408), alleen verkeerd gealfabetiseerd:

ANDEEN (andein), znw. onz. Mlat. andena (Duc. 1, 250, 1); verg. ofr. andier (La Curne 1, 436); nfr. landier, met voorgevoegde l (Littré 2, 246); eng. andiron (Wedgwoord 1, 51; Müller 1-2, 20). Eene ijzersoort. || Oec vintmen in somech lant erehande iser, als ict vant, datmen andein heet openbare. Men machet smelten alst coper ware, maer et en es te smeden niet so goet, ensi datmer conste toe doet, Nat. Bl. XIII, 141 (Lat. vulgariter andena dicitur. In den tekst naar het Leidscb[sic - geen scanfout, WK]e Hs. anders, welke vorm misschien uit ofr. andier(s) te verklaren is). Oec hadde die here mede enen spiet, die hem up minne Talrestis gaf, die coninghinne, ende enen knijf van andene, Alex. IX, 584 (Snellaert in de aantt., Dl. 2, bl. 409, en Franck (bl. 490) houden andene voor een eigennaam, en wel Andenne in het graafschap Namen, dat de eerste vermoedt destijds beroemd geweest te zijn om zijne messenmakerijen, als later de stad Namen; doch voor dit vermoeden is geen grond. In de Alexandreis ontbreekt dit gedeelte van Maerlant’s gedicht).

Deze conclusie wordt bevestigd door Lathams Revised Medieval Latin Word-List:
and/ena 1267 # 1652, ferrum -anicum c 1227 ondanique, high grade, (?) Indian (Hundwaniy), steel, en Grant Duffs Ancient India’s Contribution to Production Technology and Mechanical Engineering.

Jammer voor de uitbater van hotel-café-restaurant In het knijf van Alexander te Andenne, maar het is niet anders.


Literatuuropgave:

– Petra Berendrecht, Proeven van bekwaamheid. Jacob van Maerlant en de omgang met zijn Latijnse bronnen. Amsterdam 1996.
– Cd-rom Middelnederlands. Den Haag 1998.
– G. Droysens, Algemeiner historischer Handatlas [...]. Bielefeld usw. 1886.
– Grant Duff, Ancient India’s Contribution to Production Technology and Mechanical Engineering, op: http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/prod.html
– Encarta Encyclopedie 99 - Winkler Prins Editie.
– Jozef Janssens en Martine Meuwese, Jacob van Maerlant, Spiegel historiael. De miniaturen uit het handschrift Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, KA XX. Leuven 1997.
– Willem Kuiper, Hella Hendriks en Sasja Koetsier, Repertorium van Eigennamen in Middelnederlandse Literaire Teksten, deel 1: Epiek (beta 1999).
– R.A. Latham, Revised Medieval Latin Word-List from British and Irish sources. London 1973.
– Maerlants werk. Juweeltjes van zijn hand. Met inleidingen en vertalingen door Ingrid Biesheuvel. Amsterdam 1998. Deltareeks.
– Donald Matthew, Atlas van de Middeleeuwen. Amsterdam enz. 1985.
– Frits van Oostrom, Maerlants wereld. Amsterdam 1996.
– Jonathan Riley-Smith, Atlas des croisades. Paris 1996.

Date: Mon, 7 Jun 1999 23:27:48 +0200 (MDT)

From: Willem Kuiper <Willem.Kuiper@let.uva.nl>

Subject: Col: 9906.11: Column Willem Kuiper, no. 44:

Een Knijf van Andene